IRIB World Service

در ششمين قسمت و آخرين قسمت از مجموعه برنامه چشم انداز روابط ریاض - واشنگتن؛ چشم انداز روابط آمریکا و عربستان سعودی بررسی می گردد.

به قدرت رسیدن جو بایدن در آمریکا روند تقویتی روابط دوجانبه ریاض و واشنگتن را متوقف کرده است. جو بایدن، رئیس جمهوری کنونی آمریکا در دوران تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری 2020 این کشور، بارها از رویکرد دولت دونالد ترامپ در قبال عربستان سعودی انتقاد کرده بود. قتل جمال خاشقچی، روزنامه‌نگار سعودی در استانبول که با دستور محمد بن سلمان انجام شد، برخورد خشن ولیعهد سعودی با شاهزادگان رقیب در داخل ساختار قدرت عربستان سعودی و همچنین جنگ یمن سه محور اصلی انتقادی بایدن علیه ریاض بود. با این حال، با توجه به جایگاهی که عربستان سعودی نزد دولت آمریکا دارد، به ‌نظر می‌‎رسد دولت جو بایدن، توأمان استراتژی و رویکرد «فشار و تعامل» را در برابر عربستان سعودی در پیش گرفته است.

جو بایدن، رئیس جمهوری کنونی آمریکا نیز از جمله منتقدان نوع روابط ریاض و واشنگتن در دوره ترامپ است. بایدن در زمینه سیاست خارجی در صدد احیاء اعتبار آمریکا، بازگشت دوباره به نهادهای جهانی، احیاء مشارکت در اروپا و آسیا، ترمیم روابط با متحدان و تقویت ناتو است. بایدن، در زمان انتخابات متعهد شد که ارزش‌های دموکراتیک، حقوق بشر و آزادی بیان حتی با نزدیک‌ ترین شرکای امنیتی را در اولویت قرار دهد. بایدن در دوره پسا ترامپ حداقل در ظاهر اعتقاد به ادامه سیاست چک سفید دولت ترامپ  ندارد. جو بایدن به محض ورود به کاخ سفید سه اقدام در خصوص رابطه با عربستان سعودی انجام داد. اقدام نخست خارج کردن انصارالله از فهرست تروریستی بود. اقدام دوم اعلام قطع حمایت از ائتلاف سعودی در جنگ علیه یمن و اقدام سوم انتشار آن بخش از اسنادی بود که به قتل فجیع جمال خاشقچی ارتباط داشت. از سوی دیگر، بر خلاف دوره ترامپ، بایدن اعلام کرد با محمد بن سلمان گفتگو نخواهد کرد بلکه با سلمان بن عبدالعزیز، پادشاه سعودی گفتگو خواهد کرد.

در همین حال، بایدن اعلام کرد به مذاکرات هسته‌ای با ایران برای احیاء برجام باز خواهد گشت، موضوعی که سازگار با منافع عربستان سعودی نیست. در واقع، عربستان سعودی به این جمع‌ بندی رسید که دولت جدید آمریکا نه تنها سیاست فشار حداکثری ترامپ علیه ایران به عنوان مهم‌ترین رقیب سعودی را ادامه نخواهد داد بلکه در عمل منتقد سیاست‌های آل سعودی نیز است. این وضعیت سبب هراس آل سعود و به خصوص محمد بن سلمان از سیاست‌های دولت جدید واشنگتن شده است. در گذشته، روابط شخصی بین رئیس‌ جمهور ایالات متحده و پادشاه سعودی یک عامل کلیدی در تعیین لحن و ماهیت روابط بین دو کشور بوده است. علیرغم این، این پیش‌بینی که رویکرد دولت بایدن در قبال ولیعهد سعودی چه تأثیری بر جایگاه و فرایند حرکت محمد بن سلمان به تاج و تخت خواهد داشت دشواراست. ولیعهد تلاش می کند که با گسترش فرهنگ مبتذل غرب در عربستان سعودی در قالب سند 2030، در میان جوانان سعودی محبوبیت کسب کند، اما تاکتیک‌های بی‌‌رحمانه ‌اش برای گرفتن قدرت از دو ولیعهد سابق، او را به دشمنی در میان شاهزادگان ارشد تبدیل کرده است. نکته حائز اهمیت این است که  روابط دو کشور در دوره بایدن مانند دوره رئیس جمهوری قبلی آمریکا نیست.

سید جواد صالحی کارشناس ایرانی مسائل غرب آسیا در گفتگو با سایت شورای روابط خارجی عنوان کرد هفت نکته را می‌توان در خصوص چشم‌انداز روابط ریاض و واشنگتن در دوره ریاست جمهوری جو بایدن بیان کرد: اول، با روی کار آمدن بایدن، عربستان سعودی موقعیت مطلوب و جایگاه ویژه و مخصوصی که در دولت دونالد ترامپ داشت را دیگر نخواهد داشت. دوم؛ در دوره ریاست جمهوری بایدن، پرونده‌های حقوق بشری همچون پرونده قتل جمال خاشقچی پیگیری خواهد شد، اما این مسئله باعث دگردیسی کامل روابط ریاض-واشنگتن نخواهد شد. بحث حقوق بشر در سیاست خارجی ایالات‌متحده آمریکا در منطقه‌ای مانند غرب آسیا که واشنگتن در نحوه ارتباطش با آن‌ها قبل از هر چیزی به معادله نفت و امنیت توجه خواهد کرد نمی‌تواند تغییرات بنیادین ایجاد کند.

سوم؛ دولت بایدن در حوزه آزادی زندانیان سیاسی، کاهش فشارها، محکوم کردن قتل‌های خارج از کشور و از بین بردن مخالفان به شیوه‌های فیزیکی فشار بیشتری به عربستان سعودی وارد خواهد کرد. کمااینکه با به قدرت رسیدن بایدن در آمریکا، اقدام‌های خشن محمد بن سلمان در داخل عربستان سعودی کاهش داشته است. چهارم؛ کانون دیگری که در روابط عربستان سعودی و ایالات‌ متحده آمریکا مورد توجه قرار گرفته، بحث یمن است. یمن به‌عنوان حیاط‌ خلوت استراتژیک عربستان سعودی شناخته می‌شود و عربستان سعودی جنگی چندین ساله را به بهانه جلوگیری از تهدیدات آغاز کرده است. بایدن از یک ‌سو با خارج کردن انصار الله از لیست تروریسم چراغ سبزی به این گروه نشان داد و از سوی دیگر فشارهای خود را بر عربستان سعودی برای پایان دادن به بحران چندساله یمن از طریق مذاکرات آغاز می‌کند.

پنجم؛ دولت بایدن رسماً سیاست فشار حداکثری ترامپ علیه ایران را شکست خورده می‌داند. راهبرد ادعایی دولت بایدن در قبال ایران مذاکره Negotiations  و مهار Containment  است تا تقابل Confrontation. این سیاست دولت بایدن سبب می‌شود دولت سعودی نیز به گفتگو با جمهوری اسلامی ایران روی آورد، کمااینکه این گفتگوها در سال 2021 با میانجی‌گری برخی از کشورهای منطقه به خصوص دولت عراق در چند نوبت انجام شده است. سعودی‌ها بسیار نگران‌اند که در صورت توافق جدید بین آمریکا و ایران، منافع آنها به حاشیه برود و ایران دست آزادتری در منطقه داشته باشد. ششم؛ به نظر می‌رسد دولت بایدن به قدرت رسیدن احتمالی محمد بن سلمان در عربستان سعودی به عنوان پادشاه را پذیرفته است. همین موضوع نیز به اهرم فشاری بر ولیعهد سعودی تبدیل خواهد شد.

هفتم؛ روابط آمریکا و عربستان سعودی همیشه پیچیده بوده است. بسیاری از تنش‌های واشنگتن و ریاض به سیاست‌های ریاض در قبال مخالفان داخلی مربوط می‌شود. تصمیم‌گیران در آمریکا و همچنین عموم مردم به اسناد نقض حقوق‌بشر دولت سعودی در داخل کشور دسترسی دارند و دولت بایدن را تحت‌فشار قرار می‌دهند تا اقداماتی مانند انتشار گزارش قتل خاشقجی را اتخاذ کند. از همین رو انتظار می‌رود دولت بایدن درباره آینده روابط دو کشور بازبینی کند. این به آن معناست که روابط واشنگتن و ریاض از شکل روابط شخصی آن در دوره بن سلمان- ترامپ خارج ‌شده و به یک روابط بین دولتی تبدیل شود.