IRIB World Service

در قسمت پایانی محتوای برنامه، چالش ها و فرصت های روابط بین تهران و ریاض را بررسی می کنیم.

در قسمت قبل به تعدادی از موانع و چالش های بین ایران و عربستان بحث گردید. بخشی از چالش های موجود، در حوزه های مسائل منطقه ای تعریف می شود. در این خصوص شاید رقابت­های ژئوپلیتیکی منطقه ­ای با نقطه عطف تحولات 2011 را بتوان مهم­ترین متغیر دانست. تحولات 2011 میلادی تا حدود زیادی جهت‌گیری سیاست خارجی ایران و عربستان سعودی را دستخوش تغییر کرد. در این راستا عربستان سعودی سیاست منطقه‌ای خود را در قبال ایران از شکل محافظه‌کارانه خارج کرده و با حمایت از گروه های تروریستی تکفیری شکل تهاجمی به آن داد. بر این اساس، عربستان سعودی درصدد بود تا با افزایش فشار بر ایران ، این کشور دچار نوعی ضعف و عقب‌نشینی از اهداف خود در منطقه شود و جایگاه منطقه‌ای آن تضعیف گردد.اما این سیاست ها که با هماهنگی آمریکا در  به مورد اجرا گذارده شد با شکست تروریسم تکفیری داعش به نتیجه نرسید به همین دلیل  سعودی‌ها بر این باورند که باید شیوه جدیدتری اتخاذ کرد تا بتوانند سریع‌تر به اهداف خود در منطقه دست یابند.

 رهبران سعودی خوش‌بینانه انتظار داشتند با دامن زدن به بحران در سوریه دولت قانونی بشار اسد به‌سرعت دچار فروپاشی میشود و حکومتی وهابی همسو با عربستان سعودی در دمشق به قدرت می رسد اما با گذشت زمان شرایط منطقه ­ای نشان داد که این تصور صحیح نبوده است. جلال میرزایی پژوهشگر مسائل غرب آسیا، معتقد است: عربستان سعودی احساس می‌کند  به اهداف خود در منطقه دست نیافته است و به همین دلیل مرحله جدیدی را برای اتخاذ مواضع رادیکال‌تر در قبال ایران یا کشورهای همسو با ایران آغاز کرده است.

گعلاوه بر این، موضوع دیگری که سیاست‌گذاران کشور عربستان سعودی در حوزه منطقه‌ای به آن توجه دارند، افزایش قدرت شیعیان درعراق می باشد که موجب نگرانی عربستان سعودی است. این تحولات به تغییراتی در منطقه‌ منجر شده که در جهت بر هم خوردن توازن قدرت منطقه‌ای به زیان این کشور و به سود ایران تعبیر می‌شود. عربستان سعودی با حمایت از معارضان عراقی و تلاش برای ایفای نقش فعال در کنترل و هدایت دولت در عراق  می‌کوشد جایگاه خود را در این کشور ارتقا دهد و با اعمال ‌نفوذ در میان جمعیت سنی و به‌خصوص وهابی‌ها، به آنها کمک کند تا قدرت را در این کشور به دست‌گیرند. 

گایران عامل اصلی بی‌ثباتی در منطقه غرب آسیا را حضور گسترده آمریکا  و اجرای سیاستهای تفرقه افکنانه رژیم صهیونیستی در منطقه می داند در  نبود وحدت میان مسلمانان منطقه و همین‌طور از دست رفتن حقوق فلسطینی ها ، تلاش بیشتر رژیم صهیونیستی برای گسترش حوزه امنیتی نامشروع خود ، ایران را ترغیب کرده است که با همه امکانات خود مقاومت اسلامی را در سوریه ، لبنان، عراق ، یمن تشکیل دهد و در برابر  گسترش ائتلاف غربی، عبری و عربی ایستادگی کند. این برداشت موجب شده است ریاض به همراه اسرائیل و آمریکا ، سیاست خارجی ایران را تهاجمی و توسعه‌طلبانه معرفی کند. در حالی که سیاست های تهاجمی و توسعه طلبانه رژیم صهیونیستی با حمایت امریکا است که منشاء گسترش فعالیت های تروریستی داعشی و تکفیری در غرب آسیا بوده است. بنابراین همکاری بین ایران و عربستان سعودی می تواند زمینه بسیاری از این مشکلات را از بین ببرد. 

برای تغییر این روند، باید به فرصت‌های متقابل میان دو کشورتوجه کنیم . این فرصت‌ها البته در شرایطی می‌تواند بارور شود که به‌نوعی هر دو کشور بر اساس توافق دو یا چند جانبه در حوزه خلیج فارس، بستر مناسب را برای اعتماد سازی و شروع همکاری های جدید فراهم کنند.  کما اینکه پیرو مذاکرات دو کشور در سال 2021 در عمان و بغداد، عربستان سعودی در ژانویه 2022 با ارائه ی روادید برای سه دیپلمات ایرانی جهت استقرار در جده زمینه را برای ایجاد همکاری های جدید فراهم کرد.

در ادامه به چند نمونه که می‌تواند فرصت‌های موجود در روابط را ایجاد کند اشاره خواهد شد.

حرکت آرام عربستان سعودی برای کاهش وابستگی یک‌جانبه به ایالات‌متحده می تواند فرصت هایی برای ریاض و تهران ایجاد کند. انرژی و به خصوص نفت همواره به عنوان اهرم فشاری میان ایران و عربستان سعودی مورد استفاده قرار گرفته است به گونه ­ای که به مرور زمان اهمیت سیاسی بالایی پیدا کرده است. این مسئله به‌خصوص از سوی عربستان سعودی بیشتر بوده است. درصورتی‌که روابط ایران و عربستان سعودی بهبود یابد، این امکان که دو کشور در حوزه نفتی با یکدیگر هماهنگ‌تر عمل کنند افزایش می‌یابد. اوپک بستر خوبی برای همکاری ایران و عربستان به منظور تثبیت تولید نفت در بازار صادراتی از طریق قیمت منصفانه که برای تولید کنندگان و مصرف کنندگان است.

بخش دیگر از فرصت ها را در مسئله ی یمن می توان جستجو کرد. درصورتی‌که مذاکرات میان نمایندگان ایران و عربستان سعودی به نتیجه برسد و مسیر برای برقراری روابط باز شود، این امکان که بحران بلندمدت یمن نیز حل‌وفصل و ریاض از باتلاق یمین خارج شود افزایش می‌یابد. شاید در حال حاضر بحران یمن را بتوان یکی از مهم‌ترین پرونده‌های سیاست خارجی برای هر دو کشور دانست. کاهش تنش در منطقه به ‌صورت کلی و بدست آمدن توافق برای اجرای آتش بس با دوام در جنگ یمن به ‌صورت خاص را باید یک دستاورد مطلوب برای هر دو کشور دانست. هر میزان که ایران و عربستان سعودی روابط بهتری داشته باشند به همان میزان می­توانند برای استقرار صلح و امنیت به مردم یمن، کمک  بیشتری کنند که برآیند آن تقویت ثبات در منطقه است.

یک فرصت مناسب که در روابط تهران-ریاض برجسته است ولی کمتر به آن توجه شده، توسعه صنعت گردشگری است. پیش شرط این مولفه، همکاری عربستان سعودی با ایران در موضوع حج است. اگر ریاض، تسهیلات کافی برای امنیت و رفاه حجاج ایرانی فراهم سازد، زمینه ی همکاری در حوزه گردشگری فراهم تر می شود. در حال حاضر عربستان سعودی تلاش دارد تا بر اساس سند 2030 خود، این موضوع را جایگزین اقتصاد نفتی کند. به همین خاطر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در این حوزه داشته است. علاوه بر این اقتصاد مبتنی بر گردشگری نیازمند ثبات سیاسی و آرامش اقتصادی است که این امر تنها در صورت برقراری روابط مناسب با همسایگان میسر می‌شود. درصورتی‌که روابط دو کشور بهبود یابد این امکان به هر دو کشور داده می‌شود که از صنعت گردشگری خود بهره بهتری ببرند.

البته برقراری امکان ارتباط ریلی  و بزرگراهی بین مشهد - قم و ازآنجا به نجف و کربلا تا مدینه و مکه زمینه بسیار مستعدی را فراهم می کند که اولاً همکاری سه جانبه بین تهران، بغداد، ریاض تقویت شود و ثانیا امکان بسیار خوبی برای گردشگران مذهبی در سه کشورو بازدید از مراکز مهم دینی فراهم شود. 

به نظر می رسد برای عادی سازی روابط تهران و ریاض و بازگشایی سفارتخانه های دو کشور مهمترین مولفه های تاثیر گذار پایان سیاست های جنگ افروزانه عربستان سعودی در یمن، پایان مداخله ریاض در عراق، سوریه و لبنان و قطع کمک ریاض به شبکه های مروج تروریسم می باشد. عربستان سعودی اگرچه همچنان مهم ترین شریک راهبردی ایالات متحده در منطقه است اما سابقه برخورد ایالات متحده با دولت حسنی مبارک در مصر، معمر قذافی در لیبی و اشرف غنی در افغانستان نشان داده است که آمریکا نمی تواند  قابل اتکا باشد به همین خاطر عربستان سعودی نیز ناچار است مسیر خود را به سمت تعادل در سیاست خارجی تغییر دهد. این تغییر می تواند بر روابط تهران و ریاض نیز تاثیر مثبت بگذارد.