فرصت ها و زمینه های همکاری ایران و هند (8) - برنامه پایانی - روابط ایران و هند از نگاه اندیشکده ها و صاحبنظران
-
انرژی یکی از عوامل نگاه هند به ایران است
در قسمت هشتم و آخرين قسمت مجموعه برنامه، روابط ایران و هند از نگاه اندیشکده ها و صاحبنظران، بررسی خواهد شد.
گسترش مناسبات ایران و هند بدلیل آثار و پیامدهای مهمی که در منطقه دارد همواره مورد توجه اندیشکده های منطقه ای و جهانی می باشد. دفتر اندیشکده «بروکینگز» آمریکا در دوحه قطر در خصوص منافع و روابط استراتژیک هند با کشورهای آسیایی معتقد است، هند و کشورهای غرب آسیا بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس دارای روابط استراتژیک و متقابلا سودمند دیرینهای هستند. هند از زمان استقلال در سال 1947 م، غرب آسیا را یک شریک تجاری میبیند که نیروی محرکه آن، جریان انرژی و نیروی کار مهاجر است.
تانیوا مادن مدیر «پروژه هند» در اندیشکده بروکینگز هم براین باور است بهترین توصیفی که میتوان درباره روابط ایران و هند داشت این است که روابط این دو کشور بسیار پیچیده است. سیاستگذاران هندی علنا تمایل دارند که بر مشترکات فرهنگی و تمدنی ایران و هند تاکید کنند و این در حالی است که در آمریکا بهخصوص خارج از دستگاه اجرایی آن، واردات نفت هند از ایران مورد توجه است. این کارشناس مسائل هند، نیاز مبرم این کشور به انرژی را عنصر اصلی روابط دهلی و تهران میداند و براین باور است که هند اکنون چهارمین مصرف کننده انرژی در جهان است و به زودی به رتبه سوم خواهد رسید. تقریبا یک چهارم انرژی این کشور از نفت تامین میشود و در حدود سه چهارم این مقدار از خارج وارد میشود و انتظار میرود که این میزان افزایش یابد. هند عمدتا به خاطر تحریمها، واردات نفت خود را از ایران کاهش داده است. ایران همچنان در حدود 6 درصد از حجم واردات نفت این کشور را به خود اختصاص داده است.
وجود پتانسیل های فراوان برای برقراری روابط تجاری در سایر حوزهها به غیر از بخش انرژی نیز یکی دیگر از عوامل نگاه هند به ایران است. تحریمهای ایران نیز میتوانند محرک و انگیزه دیگری برای توسعه چنین روابطی باشند. با توجه به اینکه شرکتهای هندی مجاز هستند که بهای نفت ایران را به روپیه بپردازند که فقط در هند قابل استفاده است، یافتن کالایی که ایران بتواند از هند خریداری کند، اهمیت روزافزونی یافته است. همچنین هند برای سرمایهگذاری کلان در جهت توسعه بندر چابهار تمایل دارد. استفاده هندوستان از پاکستان برای دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی عملی نیست. به همین خاطر استفاده از ایران به عنوان کریدور ترانزیتی به این منطقه توجه دهلینو را جلب کرده است.
اندیشکده راهبردی تبیین در ایران معتقد است: هند از جمله بزرگترین شرکای تجاری ایران است و ایران نیز در زمرهی تأمینکنندگان اصلی نفت آن به شمار میرود. با خروج آمریکا از برجام و اعمال مجدد تحریمهای یکجانبهی واشنگتن در دو مرحله، هند به کشوری مهم برای ایران و آمریکا تبدیل شده است. با توجه به سطح مبادلات ایران و هند، آمریکا سعی دارد آن کشور را به کاهش خرید نفت و در نهایت به صفر رساندن آن مجاب کند. یکی از مهمترین موضوعات در دستور کار سفرهای مقامات ارشد وزارت خارجه آمریکا به هند، ایران و تحریمهای این کشور بوده است. برای تحلیل رفتار هند در قبال تحریمهای یکجانبهی آمریکا ضد ایران و اینکه با واشنگتن همراهی خواهد کرد یا نه، توجه به مؤلفهها و ویژگیهای اصلی روابط دو کشور با اهمیت است. مهمترین مؤلفههای روابط ایران و هند، عبارتاند از: انرژی، افغانستان، ترانزیت و ارتباطات.
ایران دارای ۱۲ درصد ذخایر اثباتشده نفت جهان است و در فاصله و موقعیت جغرافیایی مناسبی نیز با هند قرار دارد. همکاری در حوزه انرژی، از اصلیترین عواملی است که ایران و هند را به هم نزدیکتر میکند و همچنین بخش اصلی روابط دو کشور را تشکیل میدهد. با توجه به توسعه سریع اقتصادی، صنعتی شدن، گسترش شهرنشینی و بهبود کیفیت زندگی در هند، مسئله دسترسی به منابع مطمئن، قابل اتکا و همیشه در دسترس، چالشی مهم برای سیاست خارجی آن کشور به شمار میرود. سیاستگذاران در دهلینو، بهخوبی نسبت به اهمیت تنوع بخشی به منابع انرژی کشورشان، جهت ارتقای امنیت در این حوزه آگاهی دارند. همین امر، ایران را در ماه جولای سال ۲۰۱۸م، به دومین تأمینکننده نفت هند تبدیل نمود.
تمایل هند جهت دستیابی به موقعیت برتر در صحنهی بینالمللی و همچنین تأمین امنیت انرژی، آن کشور را نیازمند نگاه ویژه به منطقه غرب آسیا میکند. بهمنظور برآورده کردن اهداف یادشده، هند باید روابط مستحکمی را با کشورهای این منطقه برقرار نموده و با توجه به شرایط خاص آن، در ایجاد و حفظ نوعی توازن مطلوب بکوشد. در این راستا، هند بهخوبی قدرت رو به گسترش منطقهای ایران را درک کرده که با حمله ایالاتمتحده به عراق و افغانستان، رو به فزونی نیز نهاده است. از جمله مهمترین عرصههای اشتراک منافع ایران و هند در حوزههای امنیتی، کشور افغانستان است. سابقه همکاری ایران و هند در افغانستان، به دوران حکومت طالبان برمیگردد که دو کشور از مهمترین حامیان ائتلاف شمال در مبارزه با طالبان به شمار میرفتند. ایران از شیعیان هزاره و هند از اقوام تاجیک و ازبک در مقابل طالبان پشتون، حمایت میکردند.
به نوشته اندیشکده تبیین هند سودای ارتقای جایگاه بینالمللی خود را در نظم کنونی جهانی در سر دارد که یکی از مهمترین ابزارهای آن در این مسیر، استفاده از قدرت تجاری رو به رشد آن کشور است. طبعاً یکی از مهمترین لوازم ارتقای جایگاه بینالمللی در حوزههای اقتصادی و جهانی، دسترسی به بازارهای دیگر کشورهاست. در این راستا، هند نیازمند آن است که از مسیرهایی امن و مطمئن برای دسترسی به آن بازارها برخوردار باشد. جمهوریهای آسیای مرکزی، علاوه بر برخورداری از منابع غنی نفت و گاز، بازارهای مناسبی جهت صادرات محصولات هندی هستند. با این حال، از آنجایی که هند هیچ مرز مشترکی با افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی ندارد، جهت دسترسی به آن مناطق، باید متکی به پاکستان و یا ایران باشد. با توجه به اینکه پاکستان و هند اختلاف دارن، ایران به مطمئنترین دروازه ورود هند به افغانستان و آسیای مرکزی تبدیل شده است. پروژه بندر چابهار و کریدور شمال- جنوب، از مهمترین مصادیق همکاریهای دوجانبه در این حوزه به شمار میرود. هند طی سالهای گذشته علاقهی فزایندهای به این پروژه نشان داده است.
از نظر اندیشکده های هندی ، هند کشوری در حال رشد است که نیازها و منافع متقابل و مشترک با ایران، آن را به همکاری با تهران در حوزههای انرژی، امنیت و ترانزیت سوق داده است. با اینحال، این رابطه تحت تأثیر مؤلفههایی قرار دارد که یکی از مهمترینِ این مؤلفهها، ایالات متحده است. آمریکا سعی دارد با افزایش هزینههای ناشی از تعامل با ایران، شرکای این کشور را به تدریج از آن دور کند. در این حوزه، هند به دلیل روابط مستحکمیکه طی حدود دو دهه اخیر با آمریکا برقرار کرده است، به میزان قابلتوجهی تحت تأثیر سیاستهای آمریکا قرار دارد. از سوی دیگر، نیازهای راهبردی این کشور و تمایل به برخورداری از نوعی استقلال راهبردی، می تواند تأثیرگذاری و نقشآفرینی آمریکا در روابط ایران و هند را محدود کند و امکان تقویت روابط را، حتی زیر فشارهای آمریکا، فراهم آورده است.
در حال حاضر نگرانیهای دولت هند از احتمال جایگزینی این کشور در پروژههای مختلف سرمایهگذاری در ایران از جمله در چابهار و تاسیسات نفت و گاز است. چرا که هند در سالهای اخیر در اجرای تعهدات سرمایه گذاری اش در ایران تاخیر و تعلل داشته است . چنانچه دهلی نو بدون تاثیر پذیری از تحریم های ظالمانه و مداخلات واشنگتن ، با رویکرد مستقل به اجرای سریع تعهداتش اقدام کند میتوان چشمانداز روشنی را برای توسعه همکاریهای ایران و هندوستان بر اساس حفظ منافع متقابل امیدوار بود.