IRIB World Service

در قسمت دوم از مجموعه برنامه ی اصلاحات فرهنگی در عربستان سعودی، نگاهی به وضعیت فرهنگی و اجتماعی عربستان سعودی، خواهیم کرد.

فضای فرهنگی عربستان سعودی بسیار تحت تأثیر فرهنگ عربی و قرائت خاص از فرهنگ اسلامی است. به‌طور کلی جامعه ای عمیقاً فرقه ای، محافظه کار ، سنتی و خانواده محور است. بسیاری از نگرش‌ها و سنت‌ها قرن هاست که برگرفته از تمدن عرب و میراث اسلامی است. با این حال، فرهنگ آن نیز تحت تأثیر تحولات سریع قرار گرفته‌است، چراکه این کشور تنها در دهه ۱۹۷۰ از یک جامعه عشایری فقیر به تولیدکننده ثروتمند نفت تبدیل شد. این تغییر همچنین تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله انقلاب ارتباطات و بورس‌های تحصیلی خارجی قرار گرفته‌است.

یکی از عناصر تشکیل دهنده فرهنگ عربستان سعودی مناسبات خانوادگی و قبیله ای است. طبیعتا  این موضوع در مورد رژیم آل سعود که به صورت قبیله ای و موروثی اداره می شود برجسته تر به نظر می رسد. ساختار اجتماع قبیله ای و اتحاد دو سویه میان خاندان حاکم سعودی و سران قبایل سبب اطاعت مردم «قبیله بنیاد» از این خاندان شده است. افزون بر آموزه ها و باورهای سنتی موجود در فرهنگ عربستان سعودی، ساخت اجتماعی مانند اطاعت و احترام به شیخوخیت قبیله ای و سلسله مراتب سنتی در تحکیم فرهنگ تابعیتی در این کشور موثر بوده است. ساختاری که حتی بعد از کشف و استخراج نفت نیز به دلیل اجرای الگوی اقتصادی دولت رانتیر موجب شد که اقتصاد کاملا نفتی و درآمدهای فزاینده نفتی به رژیم آل سعود، استقلال کامل نسبت به جامعه و طبقات مختلف بدهد.

اسلام تنها دین رسمی عربستان سعودی است. مذهب رسمی کشور عربستان حنبلی می‌باشد. پیروان مذاهب دیگر اهل تسنن و مذهب شیعه نیز در عربستان سعودی زندگی می کنند.. ارزش‌های فرقه ای در عربستان سعودی، فرهنگ، و سیاست را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در عربستان سعودی اقلیت های مذهبی از جمله شیعیان، مورد تبعیض قرار می گیرند. فرانک لارو (Frank La Rue) گزارشگر ویژه سازمان ملل در زمینۀ آزادی اندیشه و بیان در گزارش سال های 2010 م و 2011 م، خود موارد متعددی از نقض حق آزادی بیان و اندیشه در عربستان سعودی را بیان کرده است. وی تصریح می کند که تعداد زیادی از جمله اقلیت ها به دلیل ابراز عقیدۀ خود در معرض بازداشت و شکنجه قرار گرفته اند. گزارشگر ویژه شورای حقوق بشر همچنین به تبعیض اجتماعی علیه اعضای جامعۀ شیعۀ احساء اشاره می کند. آنها مجوز کار در مدارس خصوصی یا مهدکودک ها را ندارند و تصدی بعضی مقام ها مانند وزیر، شهردار، دیپلمات یا نمایندۀ رسمی دولت در یک سازمان بین المللی برایشان ممنوع است.

نیمی از هر جامعه ای را زنان تشکیل می دهند. در خصوص زنان در عربستان سعودی باید گفت تبعیض های فاحش و آشکار این کشور در مورد زنان، حتی توجه محافل بین المللی را جلب کرده است. تا چندی پیش حق رانندگی، از زنان سلب شده بود، برخورداری از حق آموزش، حق رای دادن و بسیاری از حقوق دیگر این قشر از جامعه، تا سالهای اخیر ممنوع بوده است . حکومت سعودی سیاست های دوگانه ای دارد در بسیاری از موارد حق را شناسایی کرده است اما زنان را از آن حق محروم می کند. در قوانین سعودی، اشتغال زنان به هر کاری جز تدریس و پرستاری ممنوع گشته‌است. شرکت زنان در مجامع عمومی حتی در مسجد بسیار محدود است. از زنان سعودی انتظار می‌رود هنگام خروج از خانه حتماٌ با مرد محرم همراه باشند. حتی در مورد سفر کردن نیز آمده است که سفر زنان بدون همراهی مردی از محارمش ممنوع است.

مهمترین ابزار رژیم آل سعود در مواجهه با اعتراض های اجتماعی داخلی و مطالبه گری آزادی سیاسی، سرکوب است. مجید عباسی استاد دانشگاه در ایران در این زمینه می نویسد: وزارت دفاع عربستان سعودی به منظور جلوگیری از گسترش اعتراض های داخلی در این کشور اقدام به خرید بیش از 200 دستگاه تانک پیشرفته لئوپارد از کشور آلمان کرد که بنا به نظر کارشناسان نظامی، قابلیت های بالایی برای استفاده در ماموریت های ضد شورش دارند. بر اساس قانون امنیت ملی عربستان سعودی تدوین شده در سال های 1967، 1982 و 1985 مجازات های سنگینی برای افرادی در نظر گرفته شده که با سیاست های رسمی حکومت مخالفت ورزند. هر گونه انتقادی از حکومت به شکل آشکار در کتب، روزنامه ها و به هر صورت دیگر، جرم محسوب می شود. فعالیت در امور سیاسی، گرایش به گروه ها و سازمان های سیاسی غیردولتی، اعتراض، تشویق به اعتراض، جرم و اخلال در امنیت ملی محسوب می شود. جرایم مطبوعاتی و آزادی بیان و عقیده در دادگاهی موسوم به «المباحث» برگزار می شود. تقریبا تمام مطبوعات داخلی عربستان سعودی توسط دولت یا افراد وابسته به خاندان سلطنت اداره می شوند. بنابراین مهمترین راهبرد رژیم آل سعود در مقابل مردم سرکوب است سرکوبی که نه تنها موجب سلب آزادی های سیاسی  و اجتماعی بلکه  آزادی های شخصی مردم این کشور را نیز تحت تاثیر قرار داده است.

با چنین فضای خفقانی که برای آزادی بیان ایجاد شده است، رسانه ها در عربستان سعودی، کاملا سلطنتی و حاوی اطلاعات زرد هستند. معروف ترین روزنامه عربستان سعودی، الشرق الاوسط است که مقر اصلی آن در لندن است و در اروپا، غرب آسیا و آمریکا توزیع می شود. بسیاری از شبکه‌های مهم ماهواره ای در سالیان اخیر توسط شاهزادگان یا افراد مرتبط با خاندان سلطنت خریداری شده‌اند که مهم ترین آن‌ها، مجموعه رسانه‌ای عظیم «ام.بی.سی» با مرکزیت لندن است. اصولا عربستان سعودی در یک دهه اخیر، سرمایه‌گذاری کلانی در بخش تبلیغات تلویزیونی و ماهواره‌ای و رادیویی برای شکل دادن ذهنیت جهان اسلام و نگاه غربی‌ها به عربستان سعودی صورت داده است.

مردم عربستان سعودی، برای تأمین امرار معاششان از شغل گرفته تا تحصیلات و مراقبتهای بهداشتی به دولت وابسته اند. قرارداد اجتماعی سنتی سعودیها، مؤید وفاداری به رژیم در ازای تأمین رفاه و ثبات است. عربستان سعودی اصلاحات اقتصادی سیاسی و اجتماعی خود را با سند 2030 شروع کرده است. کابینه عربستان سعودی طرحی را در 25 آوریل 2015 تصویب کرد تا اقتصاد سیاسی این کشور را اصلاح کند. اما برخلاف آنچه که در این سند آمده است به ‌نظر می‌رسد محمدبن‌سلمان در نخستین گام‌های اجرای برنامه دگردیسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عربستان سعودی، موسوم به «رویت ۲۰۳۰» نتوانسته ‌است توفیق چندانی پیدا کند. آن ‌هم در شرایطی که بسیاری از کارشناسان و نهادهای بین‌المللی شکاف شدیدی بین رویای ۲۰۳۰ و واقعیت فعلی اقتصادی و اجتماعی عربستان سعودی، احساس می‌کنند. شکافی که بسیاری از کارشناسان را نسبت به موفقیت بن‌سلمان در اجرای اصلاحات اقتصادی در عربستان سعودی، بدبین ‌کرده ‌است.

 سند چشم انداز 2030 سعودی عمدتا یک برنامه اصلاحات اقتصادی است، اما دارای مولفه های اجتماعی و فرهنگی نیز هست بنابراین این سند موضوعات ترویج هنر، سرگرمی، ورزش، سازمان های غیردولتی و تقویت هویت ملی سعودی را نیز در بر می گیرد. از سوی دیگر اصلاحات بلند پروازانه مطروحه در این برنامه نمی تواند بدون خلق تنش های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جدید در جامعه سعودی به بار بنشیند.