IRIB World Service

فعالیت گروه ها و تشکل های تکفیری در مناطق قفقاز شمالی و جنوبی، مشکلات کشورهای منطقه را تشدید کرده است

این مقاله ، براساس پروژه تحقیقاتی واحد " پژوهشهای کاربردی " معاونت برون مرزی و توسط اداره کل خبر و تفسیراین معاونت تهیه شده است.

فعالیت گروه ها و تشکل های تکفیری در مناطق قفقاز شمالی و جنوبی، مشکلات کشورهای منطقه را تشدید کرده است . فعالیت این تشکل ها که از سوی برخی دولت های عربی حاشیه خلیح فارس نظیر پادشاهی سعودی، قطر و امارات تامین مالی می شوند - عمدتاً در روسیه ، جمهوری آذربایجان ، گرجستان و جمهوری های آسیای مرکزی در دستور کار قرار گرفته است . بر اساس بیانیه های فرقه ضاله وهابیت در جمهوری آذربایجان ، هدف اصلی این فرقه و بازوی نظامی اش یعنی گروه تروریستی داعش تاسیس به اصطلاح امارت اسلامی در جمهوری آذربایجان و سایر جمهوری های مسلمان نشین آسیای مرکزی و قفقاز اعلام شده است .

بدیهی است گسترش فعالیت این گروه ها و تشکل ها با اهداف درازمدت رژیم های مرتجع عرب حاشیه خلیج فارس بی ارتباط نیست و می تواند منافع تمامی دولت ها و ملت های منطقه را به خطر بیاندازد . در ارتباط با فعالیت های این گروه های تکفیری تحقیقی انجام شده است . در این تحقیق ، به صورت اجمالی ، ریشه های جریان های تکفیری و راه های مقابله با این جریان ها بررسی شده است . در بخش نخست این تحقیق می خوانیم:

قفقاز در گستره فرهنگی و تمدنی ایران قرار دارد و گسترش تکفیری گری در قفقاز شمالی و رسوخ آن به جمهوری آذربایجان ، منافع کشورهای مستقل منطقه از جمله جمهوری اسلامی ایران و روسیه را با مخاطرات جدی مواجه می سازد . در این میان ، تحرکات گروه تروریستی داعش و جریان های تکفیری در قفقاز شمالی روز به روز بیشتر می شود و دامنه آن با توجه به فعالیت امارت اسلامی قفقاز- که از الگوی خلافت گروه ترریستی داعش پیروی می کند - گسترده است . گروه تکفیری امارت اسلامی قفقاز با گروه تروریستی داعش بیعت کرده است و طرح هایی علیه روسیه و جمهوری آذربایجان تهیه و آماده اجرا دارد .

جریان های تکفیری در قفقاز شمالی خصوصا در چچن ، داغستان و دره پانکیسی گرجستان روز به روز در حال تقویت هستند . بر اساس برخی از گزارش ها ، جریان افراطی در قفقاز شمالی با بیش از چهار هزار به اصطلاح جهادگر، همسو و متحد گروه های تکفیری از جمله داعش در عراق و سوریه محسوب می شود . به طوری که آن ها مانند داعش تشکیل خلافت اسلامی یا امارت اسلامی در قفقاز شمالی و جنوبی را اعلام کرده اند . فعالیت این جریان رادیکال تکفیری نه تنها امنیت روسیه و منافع ایران را تهدید می کند ، بلکه با توجه به همسایگی قفقاز شمالی با جمهوری آذربایجان خطراتی برای این کشور نیز در پی خواهد داشت . به ویژه این که ، اقلیت سنی جمهوری آذربایجان درهمسایگی این مناطق زندگی می کنند و می توانند مورد سوءاستفاده گروه های تکفیری قرار بگیرند.

بیش از شش میلیون مسلمان در منطقه قفقاز شمالی زندگی می کنند که ، فِرَق متصوفه و عرفانی در این منطقه حضور دارند . این پتانسیل دینی در کنار شیعیان جمهوری آذربایجان از جمله تالشان ، می تواند اهرم بازدارنده مناسبی برای مقابله با گسترش جریان های تکفیری در مناطق قفقاز باشد . در عین حال ، جولان تکفیری ها در قفقاز شمالی در شرایطی است که ، در شمالی ترین مدار جغرافیایی جهان اسلام مردمی سکونت دارند که یک سوم آن ها پیوند دیرینه ای با فرقه های متصوفه دارند که ، میثاق آن ها با دین مبین اسلام ، آزادی و عرفان به همان صلابت و استواری کوهستان های قفقاز است.

متصوفه عرفانی در قفقاز - که در تاریخ این منطقه ریشه دارد - دارای اندیشه متفاوت و نگرشی مخالف با جریان تکفیری است . به همین دلیل ، فرقه های متصوفه از پتانسیل های مهم و تاثیرگذاری برای مبارزه با گسترش تفکر تکفیری گری در قفقاز شمالی محسوب می شوند . پیروان متصوفه در منطقه قفقاز شمالی از قدرت مردمی و روحیه مبارزه بالایی برخوردارند . چنانچه از این ظرفیت عرفانی اسلامی و همچنین ظرفیت های تشیع در جمهوری آذربایجان به شیوه مناسب استفاده شود ، ضمن مقابله با ترویج وهابیت و تکفیری گری در منطقه قفقاز شمالی ، از ترویج آن در مناطق شمالی جمهوری آذربایجان نیز جلوگیری به عمل خواهد آمد .

قفقاز شمالی در جنوب فدراسیون روسیه واقع شده است و ناحیه ای بین دریای خزر در شرق ، دریای سیاه در غرب ، کوه های قفقاز بزرگ در جنوب و اراضی جلگه ای و پست کوما- مانیچ در شمال قرار دارد. به لحاظ تقسیمات سیاسی - اداری واحدهای سیاسی قفقاز شمالی از سمت شرق به غرب به ترتیب عبارتند از : جمهوری های خودمختار داغستان ، چچن ، اینگوش ، اوستیای شمالی ، کاباردین - بالکار، قره چای - چرکس و جمهوری آدیگه هر کدام از این واحدهای اداری - سیاسی علاوه بر داشتن چشم اندازه های جغرافیایی مختلف و گوناگون ، دارای قومیت ها و فرهنگ های متعددی می باشند . وجه اشتراک تمامی این اقوام ، دین مبین اسلام و حضور فِرَق مختلف متصوفه است.

اقوام مختلف موجود در قفقاز شمالی شامل داغستانی ها با بیش از 30 قومیت بزرگ و کوچک ، چچنی ها ، کاباردها ، قره چای ها، اینگوش ها، روس ها، آدیغه ها و اوستی ها هستند. از میان جمهوری های خودمختار قفقاز شمالی، جمهوری داغستان از لحاظ مساحت، بزرگترین جمهوری مختار است که به تنهایی بیش از یک سوم مساحت قفقاز شمالی را تشکیل می دهد. بعد از آن جمهوری خودمختار قره چای - چرکس قرار دارد.

تصوف و دین مبین اسلام - که عامل وحدت و همبستگی خلق های ساکن منطقه قفقاز شمالی را فراهم کرده است - برای نخستین بار در قرن هفتم میلادی با لشکرکشی اعراب به قفقاز وارد این منطقه شده است . درپی فتح بخش های شرقی منطقه قفقاز شامل داغستان و دربند، گسترش سریع و کامل دین مبین اسلام در این مناطق به لحاظ نزدیکی و همجواری با یکدیگر آغاز گردید. وارد شدن دین اسلام و اعتقاد به این آیین با صلابت ، زمینه اصلی مبارزات ملت های مسلمان قفقاز شمالی را در برابر لشکرکشی های روس های تزاری جهت تصرف سرزمین های مسلمانان به وجود آورد که، از سابقه ای سیصد ساله برخوردار است .

دین مبین اسلام در همان نخستین قرن هجرت در سده هفتم میلادی به آسیای مرکزی رسید و بسیاری از مردم این مناطق ، به آخرین دین آسمانی گرویدند . در سده چهاردهم میلادی ، این ناحیه به یک مرکز مهم فعالیت معنوی در جهان اسلام تبدیل شد . امت مسلمان ساکن در این نواحی عمدتاً به تدریج و در فاصله قرون اول تا ششم هجری اسلام آوردند .

بلغاری های ولگا در میان نخستین گروندگان قرار داشتند که توانستند در قرون وسطی ، دولت های اسلامی پیشرفته را تشکیل دهند که اولین آن ها خانات بلغار بود . بیلار پایتخت این دولت به لحاظ معماری پیشرفته در ساختن بناهای مهم از سنگ و آجر که تضاد بسیاری با دیگر ساختمان های چوبی داشت و در آن ها از سیستم های حرارت مرکزی زیرزمینی استفاده می شد ، نظر سیاحان خارجی را به خود جلب کرده بود . به گفته ابن رشد ، در آغاز سده دهم میلادی در شهرها و آبادی های قلمرو این پادشاهی مساجد و مدارسی برپا بود .

در قرن ششم میلادی ، تصوف از خاورمیانه به تاتارستان آمد و نقش فرهنگی عظیمی را در قرون بعدی دراین منطقه ایفا کرد . البته تصوف در قفقازشمالی دردوره ای دیرتر در واقع در اواخر قرن 12 میلادی شناخته شد ، اما نهضت های مقاومت ملی علیه روسیه را شکل داد . پس از جهاد شیخ شامل داغستانی و مهاجرت گروهی از قبایل چرکس به قلمرو امپراتوری عثمانی در نیمه دوم قرن سیزدهم میلادی ، تصوف در بخشی از شمال قفقاز از میان رفت . اما در چچن- اینگوش و در شمال شرقی قفقاز و داغستان به صورت یک عامل مهم فرهنگی و سیاسی باقی ماند .

سده دوازدهم ، سیزدهم ، هیجدهم و نوزدهم میلادی دوره شکوفایی نقشبندیان در قفقاز و بخش شرقی آن و داغستان بود . شیوخ نقشبندی همچون " شیخ اسماعیل کردمیر " در شروان ، " شیخ خالد کرد " از سلیمانیه و " شیخ محمد شروانی " یا " محمد یراقلار " در جنوب داغستان نفوذ بسیار یافتند . چنان که در 1825 میلادی محمد یراقلار در خانات کرد اعلام جهاد کرد و جمال الدین قاضی قموقی را به سلسله نقشبندیه فراخواند . این نهضت در1859 میلادی شکست خورد و جمال الدین و هوادارانش به قلمرو عثمانی مهاجرت کردند.

برغم قدمت تاریخی ملت های قفقاز در پیوستن به دین مبین اسلام ، گروه های تروریستی وهابی با تاریخ کوتاه حیات خود ، اهدافی نظیر کشاندن مسلمانان قفقاز به خدمت به اهداف صهیونیسم جهانی ، پادشاهی عربستان و برخی دولت های سلطه گر را دنبال می کنند . هدف اول گروههای تندرو در قفقاز شمالی ، جمهوری های خودمختار مسلمان نشین فدراسیون روسیه از جمله داغستان ، چچن و تاتارستان است . این گروه ها در قفقاز جنوبی نیز ، نفوذ در جمهوری آذربایجان را در اولویت برنامه های خود قرار داده اند . در حال حاضر روش گروه های تکفیری نظیر داعش این است که با ایجاد ارتباط با مسلمانان تندرو و جذب آنان ، برنامه اعزام افراد آموزش دیده را به سوریه و عراق فراهم می کنند . عملیات نظامی گروه‌های تکفیری - تروریستی در کشورهای اسلامی و تهدید آنان علیه کشورهای قفقاز، موجب شده است روسیه ، جمهوری آذربایجان و گرجستان ، خطر فعالیت‌های فرقه‌های تکفیری را تهدیدی جدی برای امنیت منطقه تلقی کنند.