IRIB World Service

در قسمت دوم مجموعه برنامه، فرصت ها و زمینه های همکاری ایران و هند (1) جایگاه افغانستان در همکاری های منطقه ای ایران و هند، بررسی خواهد شد.

استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه برای توسعه روابط بلند مدت ایران با هند یکی از اولویت های رویکرد  اقتصادی جمهوری اسلامی است. در میان کشورهای همسایه، افغانستان علاوه بر ویژگی هم‌ مرز بودن، به دلیل اشتراکات فرهنگی و زبانی و نیز دارا بودن وضعیت اقتصادی خاص خود از اهمیت و جایگاه ویژه‌ ای در دیپلماسی اقتصادی ایران برخوردار است. در حال حاضر ایران بزرگ‌ ترین شریک تجاری افغانستان است و این کشورعلاقه‌ مند به افزایش حجم تجارت خود با ایران و هند از طریق بندر چابهار است و به رغم اعمال تحریم‌ های مجدد آمریکا علیه ایران، ظرفیت‌های قابل‌ اعتنایی در مناسبات ایران و افغانستان وجود دارد.

افغانستان سال‌ هاست که صحنه رقابت‌ های سیاسی و ژئوپلیتیکی هند، پاکستان، روسیه و آمریکا می باشد. اتصال این کشور به دریای عمان و اقیانوس هند از راه بندر چابهار ، نقش کابل و تهران را در همکاریهای اقتصادی منطقه‌ ای تقویت می‌ کند. بندر اقیانوسی چابهار به‌ عنوان مهم‌ ترین بندر در مسیر ترانزیتی محور شرق ایران مطرح است که هند در آن سرمایه گذاری کرده است. این بندر برای افغانستان اهمیت راهبردی دارد. زیرا افغانستان یک کشور محصور در خشکی است و برای رشد اقتصادی خود به دسترسی به آب‌ های آزاد نیاز دارد. حرکت آزاد کالا بین ایران و افغانستان در مرزهای مشترک موجب احیای بازار مواد غذایی در این کشور شده است. شرکت‌ های تجاری افغان قادر به خرید کالاهای ارزان‌ قیمت از بازارهای شرق ایران هستند. این وضعیت باعث تقویت بخش صادرات ایران به افغانستان شده است.

نزدیک‌ ترین راه‌ های دسترسی افغانستان به دریا از طریق کشورهای ایران و پاکستان میسر است. بسته شدن مکرر مرزهای مشترک افغانستان-پاکستان در سال‌ های اخیر و ایجاد محدودیت‌ های ترانزیتی از سوی پاکستان، باعث شده افغانستان توجه ویژه به راه‌ های مواصلاتی ایران به‌ خصوص بندر چابهار داشته باشد. بهره‌ برداری از این بندر موجب تقویت همبستگی میان کشورهای ایران، افغانستان و هند شده است. این بندر که با سرمایه‌ گذاری هند و ایران در حال ‌توسعه است بهترین شرایط را برای تجار افغانستان فراهم کرده است. تجار افغانستان هم‌ اکنون از طریق بندر اقیانوسی چابهار بخش زیادی از نیازهای تجاری افغانستان را تأمین می‌ کنند. بطوریکه علیرغم شرایط کرونایی، حجم مبادلات تجاری سالانه ایران و افغانستان با استفاده از ظرفیت های این بندر به حدود سه میلیارد دلار رسیده است. توسعه  بندر چابهار می‌ تواند میزان تجارت افغانستان، ایران و هند را افزایش دهد و همکاریهای اقتصادی منطقه ای را بیش از گذشته توسعه دهد .

با اتمام راه آهن چابهار و زاهدان و سپس زاهدان و سرخس، بندر چابهارعملا می تواند به نقطه پیوند بین کشورهای گوناگون از جمله هند، افغانستان، کشورهای آسیای میانه، قفقاز و شرق اروپا تبدیل شود. فعال شدن بندر چابهار، دالان حمل و نقل بین‌المللی شمال - جنوب را فعال کرده و جنوب آسیا را به آسیای میانه وصل می‌کند و گزینه‌ی جدیدی را برای دیگر کشورها از جمله هند برای دسترسی به  آسیای میانه فراهم می‌سازد. از منظر صاحبنظران اقتصادی افغانستان، چابهار، مسیر بهتر و ارزانتر برای واردات و صادرات کالاها نسبت به بندر کراچی مى باشد چرا که بندر چابهار ٧٠٠ کیلومتر به مرکز افغانستان نزدیکتر است و انتقال کالاها هزینه کمتری دارد. در سال 2018 اولین محموله گندم اهدایی هند به افغانستان، در قالب 8 کشتی از بندر مومبای (بمبئی) هند در بندر چابهار پهلو گرفت و از این طریق، به افغانستان منتقل گردید. جمهوری اسلامی ایران برای افزایش حضور و استفاده تاجران افغانستان از بندر چابهار در مبادلات با هند، سهولت‌ها و تخفیف‌های بی‌سابقه‌ای را اعلام کرده است.

«الحاج عبدالهادی فرهنگ» رایزن تجاری سفارت افغانستان در ایران با تاکید بر ظرفیت‌های فراوان توسعه روابط ایران ، افغانستان و هند و نقش بندر چابهار در این خصوص می گوید : چابهار برای اقتصاد و تجارت افغانستان مانند اکسیژن است. برای جلوگیری از به هدر رفتن وقت و سرمایه تجار و انتقال محموله های تجاری از بندرعباس به چابهار باید خطوط کشتی‌ رانی در این مسیر تقویت شود.

برگزاری نشست های سه جانبه میان ایران، هند و افغانستان یکی از اقدامات سه کشور برای بررسی ظرفیت های موجود جهت توسعه همکاریهای منطقه ای می باشد. در این راستا "سیدعباس عراقچی" معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در نشست سه جانبه معاونان ویزان امورخارجه ایران، هند و افغانستان در کابل در سال 2018 بر برداشتن موانع احتمالی در حوزه مبادلات تجاری و تعاملات بانکی بین سه کشور، پپگیری توافقات سه جانبه و مشارکت و همکاری برای تامین امنیت فراگیر تاکید کرد.عراقچی،همکاری ایران،هند و افغانستان در چابهار را نماد همکاری و الگوی تامین منافع منطقه از مسیر همکاری چند جانبه خواند و افزود که باید این همکاری بیش از پیش توسعه یابد. «ویجی گوخال» معاون امور خارجه هند نیز در این نشست بر تعهدات کشورش در مورد همکاری با دولت افغانستان برای بهبود وضعیت اقتصادی، امنیت و تقویت زیر ساخت های این کشور، بر نقش بندر چابهار در توسعه مناسبات هند و افغانستان تاکید کرد.          پس از افتتاح فاز نخست طرح توسعه بندر شهید بهشتی چابهار، انتقال کالاهای هند به افغانستان از طریق این بندر استراتژیک آغاز شده است. از سال 2020 علاوه بر دولت هند، بخش خصوصی این کشور نیز برای ارسال محمولات تجاری به افغانستان،  بهره‌گیری از ظرفیت‌های  بندر چابهار را آغاز کرده است. در واقع با تسهیلاتی که توسط ایران ایجاد شده است برای نخستین بار بخش های خصوصی هند و افغانستان از زیرساخت‌ها و تجهیزات مدرن بندر شهید بهشتی چابهار و امتیازات تعرفه‌ای آن برای مبادلات تجاری خود استفاده می‌کنند.با تداوم  و تقویت سرویس منظم کشتیرانی بین بنادر «موندرا» و «ناواشیوا» هند و بندر چابهار زمینه تداوم این گونه نقل و انتقالات بیش از پیش مهیا شده و همکارهای اقتصادی ایران ، هند و افغانستان وارد مرحله جدیدی می شود.

 تقویت نقش ترانزیتی بندر چابهار ایران و بهره گیری از ظرفیت های افغانستان در توسعه مناسبات ایران و هند،  تنها دارای پیامدهای مثبت اقتصادی نیست بلکه این همکاریهای به تقویت صلح و ثبات در منطقه نیز می انجامد. مبارزه واقعی با تروریسم و هرگونه افراط‌ گرایی و خشونت‌ طلبی در منطقه، در گروی شکل‌ گیری همکاریهای پایدار اقتصادی و ایجاد «بازار های مشترک منطقه‌ ای» است. بر این اساس ایران از موقعیت منحصر بفرد خود در کریدور شمال - جنوب و نقش ترانزیتی بندر اقیانوسی چابهار ، نه تنها برای توسعه مناسبات با هند و افغانستان استفاده می کند بلکه بر همکاری مشترک همه کشورهای منطقه از جمله روسیه، چین، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز تاکید دارد