IRIB World Service

در قسمت اول مجموعه برنامه، فرصت ها و زمینه های همکاری ایران و هند (1) روابط ایران و هند و ظرفیت های همکاری، بررسی خواهد شد.

ایران و هند از روابط دیرینه برخوردارند و در روزگاری که بسیاری از کشورهای کنونی وجود نداشتند، و یا جزیی از ایران و یا شبه‌ قاره محسوب می‌ شدند، دو تمدن ایران و هندوستان از روابط حسنه برخوردار بودند. حضور ایرانیان در هندوستان قدمتی تاریخی دارد و روزگاری، زبان فارسی زبان رایج در هندوستان بود. از این رو روابط دو کشور همواره رو به توسعه بوده است. هر چند در مواقعی عوامل پیرامونی و بین‌المللی بر روابط تهران و دهلی‌نو تاثیر گذار بوده، اما هیچگاه آن را متوقف نکرده است.

 هندوستان کشور هفتم جهان از نظر وسعت در جنوب آسیا واقع شده است که بخش گسترده‌ ای از شبه‌ قاره هند را شامل می‌ شود. هند  با یک میلیارد و سیصد میلیون نفر جمعیت، دومین کشور پرجمعیت جهان پس از چین است. این کشور سرزمین نژادها، زبان‌ ها، آیین‌ ها و فرهنگ‌ های متعدد است. اشاعه زبان فارسی در هندوستان به واسطه حضور غزنویان و تبدیل آن به زبان رسمی ‌هند در دوره فرمانروایی دودمان گورکانیان همواره به عنوان یکی از عوامل مهم و تاثیرگذار فرهنگی در توسعه روابط ایران و هندوستان عمل کرده است. در این میان بایستی به زندگی بیش از 200 میلیون مسلمان در هند نیز اشاره کرد که تاثیری مهمی ‌در توسعه روابط ایران و هند داشته‌ اند. از این رو روابط ایران و هند الگویی مناسب برای توسعه همکاری‌ های دو کشور براساس اشتراکات فرهنگی، زبانی و حوزه تمدنی تلقی می‌ شود. به همین دلیل، تغییر دولت‌ها در هندوستان تاثیر منفی بر روابط دهلی‌ نو و تهران نداشته است.

سفر نارندرا مودی نخست وزیر هند به تهران در سال 1395(2017م) و همچنین سفر دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری اسلامی ایران به هندوستان در تاریخ 1396(2018م) نقطه عطفی در روابط تهران و دهلی نو محسوب می شود. در جریان این سفرها، توافقنامه های متعددی میان دو طرف امضا شد که بیانگر تلاش دو طرف برای تعمیق روابط بدون تاثیرپذیری از جریان ثالث است. در میان این توافقنامه ها، توافقنامه سه جانبه ایران، هند و افغانستان در مورد بهره برداری از بندر راهبردی و اقیانوسی چابهار  از اهمیت راهبردی برخوردار است . این توافقنامه در حضور نارندرا مودی و محمد اشرف غنی رئیس جمهوری افغانستان در تهران در سال 1395 (2017م)امضا شد. این توافقنامه نشان داد که جمهوری اسلامی ایران از نظر موقعیت راهبردی از ظرفیت های مناسبی برای مرتبط کردن بازارهای مختلف برخوردار است.

از جمله فرصت‌های روابط ایران و هندوستان، می‌ توان به فرصت‌ های همکاری در زمینه‌ های انرژی، ترانزیت کالا از طریق بنادر ایران به افغانستان و آسیای مرکزی و همچنین همکاری‌ های منطقه‌ ای از جمله در افغانستان اشاره کرد. مهم ترین فرصت اقتصادی برای توسعه همکاری میان ایران و هندوستان،  در بخش انرژی و در صنایع بالادستی و پایین دستی است. این موضوع با توجه به افزایش رشد اقتصادی هند در دوره نخست‌ وزیری نارندرا مودی که بالغ بر 8 درصد است، بیش از پیش اهمیت یافته است. البته در کنار مبحث انرژی، موضوع ترانزیت و راه های ارتباطی که هند را از طریق ایران به بازارهای منطقه‌ ای و جهانی مرتبط می‌ کند نیز در روابط تهران و دهلی‌ نو از اهمیت زیادی برخوردار است.

افزایش جمعیت و نیاز روزافزون هند به‌ عنوان دومین کشور پرجمعیت جهان به منابع انرژی و نفت، فرصت مناسبی را برای ایران و هند به ‌منظور تعمیق روابط تجاری فراهم می‌آورد. هند که در سال‌های تحریم، حدود 20 درصد از نفت صادراتی ایران و به طور میانگین 200 هزار بشکه در روز را خریداری می‌کرد، در دوران پسا تحریم و در دوره نخست‌ وزیری مودی، در مقطعی به سرعت خرید نفت از ایران را افزایش داد که به‌ عنوان دستاوردی در گسترش روابط تهران و دهلی‌نو به شمار می‌رود. بطوریکه میزان صادرات نفت خام ایران به هند در ماه مارس 2016 م(فروردین 95) بدین سو با جهش 290 هزار بشکه‌ای به 505 هزار بشکه در روز رسیده است.

چشم انداز مناسبات تجاری و اقتصادی میان دو کشور با وجود همه کارشکنی‌ها و تهدیدات مطرح‌ شده از سوی آمریکا، رو به توسعه می باشد؛ این مسئله امکان بیشتری را برای دو کشور ایران و هندوستان فراهم می‌آورد تا در بلندمدت به فکر ایجاد روابطی پایدارتر با چهارچوبی مشخص‌ تر باشند؛ از آن جمله می‌ توان به استفاده از ارز ملی برای تبادلات تجاری و ایجاد سازوکار مناسب برای تنوع بخشیدن به همکاری های تجاری و صنعتی اشاره کرد. 

قرار گرفتن هند  در بن‌ بست راهبردی میان چین و پاکستان و رقابت ژئوپلیتیک هند با پاکستان به‌ ویژه در حوزه کارکردی دو بندر راهبردی چابهار و گوادر موجب شده است تا دهلی‌ نو به‌ خصوص در دوره نخست‌ وزیری نارندرا مودی بیش از پیش به راه‌ های ترانزیتی ایران برای دستیابی هند به بازارهای منطقه‌ ای و جهانی توجه نشان دهد. از جمله آن ها ، نگاه راهبردی دهلی‌ نو به بندر چابهار واقع در شرق ایران است که ظرفیت گسترده ای را برای ادامه همکاری میان ایران و هند  فراهم کرده است. از این رو یکی از زمینه‌ های اساسی همکاری دهلی‌ نو و تهران، بندراقیانوسی چابهار ایران است.

پاکستان به‌ عنوان رقیب اتمی ‌و سنتی هندوستان همواره تلاش کرده است دسترسی این کشور را از مسیرهای زمینی به سمت غرب دور کند. توسعه بندر چابهار کریدور شمال - جنوب را به مسیر بهتری برای تجارت با آسیای میانه تبدیل و هند را به مناطق استراتژیک از جمله افغانستان متصل می‌ کند. هند برای توسعه سه اسکله در این بندر و ساخت یک خط ریلی از شهر زاهدان تا دروازه افغانستان وعده 500 میلیون دلار سرمایه‌ گذاری داده است. ایالات متحده آمریکا نیز با تایید نقش سازنده هند در افغانستان،بناچار،  بندر چابهار را از تحریم‌ها علیه ایران معاف کرد.

 رئیس‌جمهور‌ایران در سفر سال 2018 خود به هندوستان، حوزه‌ های مرتبط با انرژی و حمل‌ و نقل را دو ظرفیت مهم برای همکاری راهبردی دو کشور دانست و تاکید کرد: «بندر چابهار به‌عنوان پل ارتباطی هند به افغانستان و آسیای مرکزی و اروپای شرقی، می‌ تواند روابط تاریخی دو کشور و منطقه را مستحکم‌ تر سازد». به گفته وی «روابط ترانزیتی ایران و هندوستان ظرفیت‌های چندجانبه و منطقه‌ ای با مجموعه کشورهای منطقه ایجاد خواهد کرد و ما آماده امضای قراردادهای سه‌ جانبه و چند جانبه‌ ایم تا این مسیر ترانزیتی از چابهار، به مسیری استراتژیک برای استحکام روابط منطقه‌ای تبدیل شود».

یکی دیگر طرح های ترانزیتی برای توسعه همکاری‌های ایران و هندوستان، خط راه آهن است که نشست آن در سال 1399(2020م) میان دو کشور در تهران، برگزار شد. با مذاکرات صورت گرفته ، زمینه های لازم برای فعال شدن همکاری‌ های دو کشور در بخش ریلی کریدور بین‌ المللی شرق- غرب و شمال- جنوب فراهم شده است. این فرصت ، مزیت خوبی برای کاهش هزینه‌ های حمل‌ و‌ نقل کالا در این مسیرهای ریلی در منطقه است. با توجه به سابقه همکاری‌ های ایران و هندوستان و پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های موجود، دو کشور مصمم هستند در زمینه حمل‌ و‌ نقل ریلی و به خصوص راه آهن زاهدان- چابهار به همکاری‌های خود ادامه دهند، زیرا توسعه همکاری‌ های دو کشور در این بخش تضمین‌ کننده توسعه همه‌ جانبه مناسبات ایران و هند است.

گدام درمندرا gaddam dharmendra سفیر هند در تهران نیز براین باور است که چهار دیدار «نارندرا مودی» نخست‌ وزیر هند با دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری اسلامی ‌ایران در سالهای اخیر، نشان می‌ دهد که رهبران دو کشور برای توسعه مناسبات همه جانبه بین ایران و هند بسیار مصمم هستند. گدام درمندرا، هدف دهلی‌ نو را توسعه روابط به خصوص در زمینه تکمیل زیرساخت‌ های حمل‌ و نقل با ایران اعلام و تاکید کرد برنامه‌ ریزی برای تقویت تعاملات بین ایران و هند برای دهلی‌ نو مهم است و راه‌ اندازی دفاتر نمایندگی دو کشور در حوزه حمل‌ و نقل، زمینه را برای حضور و فعالیت شرکت‌ های هندی در ایران فراهم می‌ کند.