IRIB World Service

در قسمت پنجم مجموعه برنامه ی، تهدیدات بیولوژیک؛ مسئولیت کشورها و سازمان های بین المللی، مسئولیت سازمان ملل در خصوص تهدیدات بیولوژیکی، بررسی خواهد شد.

حق برخورداری از بهداشت و سلامت عمومی یکی از حق های بنیادین بشری شناخته شده در نظام بین المللی حقوق بشر است. این حق که در اسناد گوناگون بین المللی و منطقه ای جایگاه استواری یافته است. منشور ملل متحد در حوزه سلامت عمومی، دولت ها را متعهد به ترویج راه حل هایی برای رفع مشکلات مربوط به سلامت می داند. در حوزه امنیت جمعی، هر واقعه یا فرآیند مرگ فراگیر یا کاهش فرصت حیات که منجر به تضعیف کشورها گردد، تهدید علیه امنیت بین المللی محسوب می شود. 

سازمان ملل متحد کلیه کشورهای جهان را در زمینه ی سلامت عمومی بشر مسئول می داند و تاکید می کند اگر اقدامات پیشگیرانه و قوانینی که در حوزه های سلامت مورد توافق بین المللی قرار گرفته، رعایت نشود، سازمان ملل باید با توسل به زور، موضوع امنیت دسته جمعی را پیگیری نماید.  فقر، بیماری های مسری، تخریب محیط زیست و جنگ همچون چرخه ای بهم پیوسته، سلامت عمومی و بقا بشر را به خطر می اندازند. فقر که براساس سرانه تولید ناخالص داخلی اندازه گیری می شود قویا با آغاز جنگ داخلی مرتبط است. بیماری هایی نظیر مالاریا، ایدز و کرونا همچنان موجب مرگ شمار زیادی شده و فقر را تقویت می کنند. بیماری و فقر به نوبه ی خود تخریب محیط زیست را منجر شده و تغییر اقلیم ها نیز شیوع چنین بیماری هایی را وخیم تر می کند.

 حمید بعیدی نژاد دیپلمات ایرانی در خصوص نقش سازمان بهداشت جهانی در مقابله با بیماری های همه گیر عقیده دارد: امروزه جنگ تنها ساز و کار تهدیدکننده صلح و امنیت بین ­المللی نیست بلکه مصادیق تهدیدات علیه صلح جهانی در قالب­­های غیرمیلیتاریستی ظاهر می ­شود که تاثیرگذارتر و ماندگارتر از برخوردهای نظامی است. نمونه بارز آن شیوع بیماری اپیدمیک ایدز و کرونا است­ که از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد به عنوان یک بحران و تهدید جدی متوجه صلح و امنیت بین ­المللی است. همان طور که بسیاری از اندیشمندان اعلام کرده­ اند ایدز و کرونا صرفاً یک موضوع بهداشتی نیست بلکه یک تهدید جدی حقوق بشری است که برخی از قاره­ ها را هدف گرفته است­ که مانع جدی دست­یابی به توسعه پایدار جوامع بشری است و قادر است که بنیان­های اجتماعی و اقتصادی جوامع را ویران کرده و فقر و فلاکت را با خود به ارمغان آورد.

براساس منشور سازمان ملل، دولت ها باید در برابر تهدیدات زیستی با همکاریهای چند جانبه، منافع خود را تامین کنند. به عنوان نمونه اگر تهدیدات بیولوژیک یا تهدیدات هسته ای را در نظر بگیریم برای ویرانی یک کشور، 50 کیلوگرم اورانیوم غنی شده کافی است یا اینکه چند گرم از یک ویروس نظیر ویروس کووید 19، می تواند یک جامعه چند صد میلیونی را به صورت غیرقابل مهار آلوده کند. بنابراین سازمان ملل متحد بر همکاری همه کشورها برای حراست از مرزها و حریم خود برای جلوگیری از شکل گیری تهدیدات بیولوژیکی و هسته ای تاکید دارد. منافع همه کشورها ایجاب می کند نظام نوین جامع امنیت جمعی را پیش گیرند که تمام آنها را متعهد به همکاری در برابر تهدیدات گسترده می نماید. امنیت جمعی و تلاش در جهت کرامت، عدالت و سلامت عمومی شهروندان، مسئولیت مشترک تمام کشورها و نهادهای بین المللی است. بر این اساس نیز تسلیحات هسته ای، رادیولوژیک، شیمیایی و بیولوژیک از جمله تهدیدات پیش روی بشر توسط سازمان ملل متحد شناسایی شده است.

مواد شیمیایی و بیولوژیک یکی از جدی ترین تهدیدات شناخته شده علیه سلامت عمومی بشر، توسط سازمان ملل متحد است. این تهدیدات از منظر نهاد های بین المللی رو به رشد است. تعداد زیاد تسلیحات شیمیایی و هسته ای در سراسر دنیا نشان دهنده وجود خطری است که هر لحظه ممکن است زمین را با آسیبی جدی مواجه کرده و امنیت جهانی که مهمترین هدف سازمان ملل متحد است را تحت تاثیر قرار دهد. رشد تکنولوژی های بیولوژیکی فرصت هایی برای توسعه بیماری های مهلک و استفاده های مخرب نظامی از آنها را فراهم کرده است.

با استفاده از فنآوری ترکیب دوباره دی ان ای DNA و تولید ماده ژنتیک، ممکن است بیماری های ریشه کن شده دوباره احیا شوند و در برابر واکسن ها، آنتی بیوتیک ها و سایر درمان های موجود، از خود مقاومت نشان دهند. در نبود یک نظارت جدی جهانی و با توجه به مخفی کاری قدرت های بزرگ ، نگرانی ها از احتمال دستیابی گروه های تروریستی به سلاح ها و سموم بیولوژیکی، زیاد است. سم بیولوژیک ریسین Ricin در چندین کارگاه تروریست ها کشف شده است. برخلاف برخی باکتری ها مثل آنتراکس Anthrax که با آنتی بیوتیک قابل درمان است، ریسین Ricin هیچ پادزهری ندارد و در مقداری کمتر از نوک یک سوزن، به اندازه ی یک انفجار هسته ای مرگبار می باشد. همچنین استفاده از تنها یک گرم ویروس مسلح شده آبله می تواند بین صد هزار تا یک میلیون مرگ و میر به راه اندازد. 

از منظر تهدیدات بیولوژیکی، سازمان ملل متحد با چالش پیشگیری مواجه است. سازمان ملل با محدود کردن ظرفیت کشورها و بازیگران غیردولتی برای دستیابی به سلاح ها و مواد بیولوژیکی سعی در پیشگیری از وقوع حوادث بیولوژیکی و بعضا عمدی برخی دولت ها دارد. برای مقابله با تهدیدات بیولوژیکی و حمایت و صیانت از سلامت عمومی بشر، باید رویکرد سیاسی شورای امنیت متوقف شود. مجمع عمومی سازمان ملل می تواند با انتشار قطعنامه هایی هرچند غیر الزام آور، کشورهای بزرگ را به شفاف سازی در خصوص فعالیت های بیولوژیکی شان فرا بخواند.

سازمان ملل متحد مهمترین سازمان بین المللی کشورهاست. اتحاد برای صلح و حفظ امنیت جهانی جدی ترین انگیزه برای تشکیل این نهاد مهم بین المللی بوده است. این سازمان برای تحقق امنیت جهانی در خصوص جلوگیری از شکل گیری تهدیدات بیولوژیک که مستقیما با صلح، امنیت و سلامت افراد جهان در ارتباط است، مسئولیت دارد. اعمال نفوذ قدرت های بزرگ و اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل که به وسیله حق وتو، امکان اقدامات قهری علیه متخلفین را منتفی می کند بزرگترین چالش در مقابله با سلاح های بیولوژیکی است. زیرا مهم ترین تولیدکنندگان سلاح های بیولوژیک، قدرت های بزرگ و اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد هستند. آنها با تکیه بر حق وتو مانع اعمال مسئولیت سازمان ملل برای جلوگیری از فعالیت های مخرب بیولوژیکی می شوند.