بررسی موانع جریان های شیعی در تاریخ معاصر قفقاز- قسمت چهارم

اعتراضات مردمی در جمهوری آذربایجان

ارتباطات سازمان های وهابی فعال در داغستان روسیه با اقوام لزگی ، آوار و ساخور در مناطق شمالی جمهوری آذربایجان و نیز حضور نزدیک به ده هزار آواره چچنی در این جمهوری در سال های نخستین استقلال ، از دیگر علل نفوذ وهابیت به جمهوری آذربایجان بوده است . به گونه ای که ، در ماه اکتبر سال 2001 میلادی وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان اعلام کرد : نزدیک به سیصد نفر از شهروندان جمهوری آذربایجان در اردوگاه های وهابی ها در داغستان و چچن آموزش دیده اند و سه تن از آنان نیز در دومین جنگ روسیه علیه چچن به قتل رسیده اند . در سال 2002 میلادی نیز دوازده نفر از شهروندان جمهوری آذربایجان که جذب گروه باصطلاح جهادی افراطی تحت ریاست " کنعان شعبان اف " در مسجد ابوبکر شده بودند ، دستگیر شدند .

اما ، سازمان وهابی که با نام " برادران جنگل " خوانده می شوند ، همچنان به فعالیت های زیرزمینی خود در جمهوری آذربایجان ادامه می دهد . آغاز جنگ تروریست های تکفیری علیه دولت قانونی بشار اسد در سوریه و نیز عراق ، برای جذب نیروی این جریان ضد شیعی در جمهوری آذربایجان به محمل جدیدی تبدیل شده است . با آن که در ظاهر امر، دولت جمهوری آذربایجان مدعی مبارزه با جریان وهابیت ، بخصوص گروه های جذب و اعزام کننده نیرو به سوریه و عراق است ، اما مراکز فکری هدایت کننده وهابیت در جمهوری آذربایجان در تعاملی نزدیک با دولت جمهوری آذربایجان و کمیته دولتی امور دینی این کشور به فعالیت مشغولند .

نمونه آشکار فعالیت و ارتباط این جریان خطرناک ضدشیعی با نهادهای دولتی و متولیان رسمی امور دین در جمهوری آذربایجان ، فعالیت گروه تحت رهبری قامت سلیمان اف است که ، برغم تظاهر به بسته شدن مسجد ابوبکر در سال 2008 میلادی توسط دولت جمهوری آذربایجان ، همچنان به فعالیت خزنده و خاموش خود در جمهوری آذربایجان ادامه می دهد . این وهابی فعال ، در مصاحبه ها و فعالیت های رسانه ای خود همواره بر تخریب مذهب تشیع و شیعه گری تاکید دارد .

در گزارشی که در روز نهم ماه دسامبر سال 2014 میلادی سایت " آخار" جمهوری آذربایجان در خصوص عملیات وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان برای کشف اسناد جدید در خصوص منابع تامین مالی گروه های وهابی این کشور منتشر کرد ، این گونه آمده است : " بر اساس گزارش داده شده به سایت آخار ، هدف از ماموریت نیروهای وزارت امنیت ملی و وزارت مالیات جمهوری آذربایجان در جمعیت خیریه" دارالبر " تحت نظر گرفتن منابع مالی وهابی ها بوده است . بر اساس این گزارش ، دارالبر انجمن خیریه وهابی هاست . این انجمن در باکو و سومقاییت فعال است . حتی در سومقاییت اعضای این جمعیت به طور ناشناس میان وهابی ها پول نقد توزیع می کنند . به آن ها اصطلاحا " گیشه وهابی ها " گفته می شود و هر ماه حقوق آن دسته از اعضای این طریقت که به تجارت مشغولند ، پرداخت می شود .

بجز جمعیت خیریه دارالبر - که از سال 1994 میلادی درجمهوری آذربایجان فعال است - منابع مالی غیرقانونی دیگری نیز وجود دارد. این صندوق ها اساسا" هسته های سازمان هایی است که در میان وهابی های مستقر در روسیه ایجاد شده اند . در میان این ها " الاغاث " ، " کنگره اسلام " ، " دنیای اسلام " ، " نجات " ، " الخیریه " و سایر جمعیت های وهابی فعالیت دارند . در خصوص هسته های این جمعیت ها در جمهوری آذربایجان نیز اطلاعاتی منتشر شده است . مثلا در زاگاتالا در سال 2000 میلادی ، شعبه سازمان " الاغاث " ایجاد شده است . در سال 2001 میلادی شعبه جمعیتی به نام " سینو " در روستای موسول (Mosul) تشکیل شده و در روستای " چار " نیز هسته سازمان " نجات " تشکیل شده است .

در شهرستان " گاخ " نیز در روستاهای " ایلیسو " و " قاشقاچای " نیز هسته های سازمان " الاغاث " ایجاد شده است . تقریبا" از ماه های می و ژوئن سال 2003 میلادی ، توزیع اوراق مبلغ فرقه وهابیت تحت عنوان "بخاطر اسلام" ، " وصایای عبدالوهاب " آغاز شده است . بر اساس این اطلاعات ، سازمان های عربستان سعودی از جمله "سازمان جهانی اسلام" ، " کمیته دعوت به اسلام" و "سازمان خیریه اسلامی" در ادوار مختلف در پوشش فعالیت خیریه در اردوگاه های آوارگان جمهوری آذربایجان به فعالیت تبلیغی مشغول شده اند .

جمعیت خیریه " دارالبر" - که مرکز آن در امارات متحده عربی واقع است - بر اساس بخشنامه شماره 23/79 وزارت کار و امور اجتماعی این کشور در سال 1979 میلادی تشکیل شده است .

این سازمان ها فعالیت هایی نظیر تبلیغ دین ، کلاس های آموزش قرآن ، تحصیل جوانان در خارج از کشور و ساخت مساجد در جمهوری آذربایجان را در دستور کار داشته اند . اما ، حاکمیت باکو به تدریج سازمان هایی را که فعالیت شان شبهه دار بود را از کشور اخراج کرده است . فقط چند سازمان از جمله " دارالبر" و " کمیته مسلمانان آسیا " متعلق به کویت توانسته اند فعالیت خود را در جمهوری آذربایجان حفظ کنند . در این زمینه باید گفت : در حالی که معدود سایت های تبلیغ کننده اسلام اصیل و مذهب تشیع در جمهوری آذربایجان از جمله سایت اسلام - آذری ، فاکت خبر، دیرلر و بیرلیک با انواع مشکلات تصنعی ، مسدود شدن یا حتی با حملات سایبری روبرو می شوند ، شمار زیادی سایت وهابی در جمهوری آذربایجان دایر شده اند که به تبلیغ وهابیت و تکفیری گری مشغولند .

در جمهوری آذربایجان وهابیت مراحل مختلفی را از جهت فراهم بودن یا نبودن شرایط دولتی پشت سر گذاشته است . از اوایل دهه 1990 میلادی وهابیت به جمهوری آذربایجان راه یافت و با استفاده از زمینه مساعدی که در حاکمیت وجود داشت ، حتی به ارتش نیز راه خود را باز کرد . حتی گفته می شود که رافیق علی اف و هدایت عروج اف روسای رییس اسبق کمیته دولتی امور دینی جمهوری آذربایجان از حامیان این جریان محسوب می شد . حیدرعلی اف رییس جمهوری وقت کشور آذربایجان در سال 1994 میلادی با سفر به عربستان سعودی ، سرمایه گذاران سعودی را برای فعالیت در جمهوری آذربایجان دعوت کرد که حضور صاحبان سرمایه سعودی در قفقاز و جمهوری آذربایجان خواه ناخواه مسیر را برای حضور وهابیت نیز هموارتر می کرد و حیدرعلی اف به خوبی به این مساله واقف بود . سعودی ها نیز حتی در میزبانی از حیدر علی اف برای حج عمره تلاش کردند شعائر وهابی را تبلیغ کنند .

بر اساس اطلاعاتی که در مطبوعات جمهوری آذربایجان درج شده است، وهابیت از جمهوری های خودمختار داغستان و چچنستان روسیه به مناطق شمالی جمهوری آذربایجان سرایت داده می شود . از جمله مناطقی که گفته می شود وهابیت در آنجا بنوعی گسترش سرطانی دارد می توان به شهرهای بالاکن ، زاگاتالا ، گوسار ، خاچماز و گاخ اشاره کرد . حتی در برخی روستاهای فقیر طرز زندگی وهابی ها به سبک زندگی مردم تبدیل شده است . گفته می شود ، در روستاهای موخاخ و چوبانگل در شهرستان زاگاتالا بر بام خانه ها پرچم سیاه وهابی ها برافراشته شده است . سایت " گوندم خبر" جمهوری آذربایجان نیز در مقاله ای با اشاره به استفاده جریان وهابی از امکانات دولتی این کشور، از شکل گیری هسته های وهابی های وابسته به جناح نظامی جریان وهابی داغستان بنام " اسلام درخشان " در اداره کشتیرانی جمهوری آذربایجان خبر داد که ، میان بنادر آستاراخان وباکو به فعالیت های تجاری مشغولند .

علاوه بر این ، جریان وهابی برای تاثیرگذاری روی افکار مردم و جوانان فعالیت های متمرکزی انجام می دهد. انتشار اوراقی همچون " توصیه های عبدالوهاب " و سایر آموزه ها تحت پوشش احکام و توصیه های اسلامی به صورت مستمر در دستور کار وهابی ها بوده است . جذب طلبه برای تحصیل در مدارس و مراکز تحصیلی وهابی عربستان سعودی و سایر کشورهای وهابی از مهمترین محور های فعالیت جریان وهابی برای گسترش نفوذ در جمهوری آذربایجان بوده است . در هر حال ، وهابیت در سایه مناسبات دولت جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی ، مصر، کویت و مراکز عربی توانست جای پای خود را در این کشور محکم کند و حتی به عملیات تروریستی نیز روی آورد .

در این مرحله ، دولت جمهوری آذربایجان نیز مجبور به مقابله با برخی از عناصر این جریان شد . در گزارش سفارت آمریکا به وزارت امور خارجه این کشور در21 دسامبر سال 2006 میلادی مواردی از برخوردهای دستگاه امنیتی و قضایی جمهوری آذربایجان با گروه های تروریستی وهابی اعلام شده است . در ماه آوریل سال 2006 میلادی دادگاه جرایم سنگین باکو شش تن از اعضای یک گروه وهابی به نام " الموحدون " را به زندان های 10 تا 15 ساله محکوم کرد که به خرید و فروش غیرقانونی سلاح و دزدی مسلحانه ، عبور غیرقانونی از مرزها ، جعل اسناد و مقاومت در مقابل اجرای قوانین جمهوری آذربایجان متهم شده بودند .

در گزارش وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان آمده بود که ، اعضای این گروه در نظر داشتند برای آموزش نظامی به افغانستان ، پاکستان و ترکیه سفر کنند . اعضای این گروه متهم به طرح ریزی حملات و بمب گذاری علیه سفارتخانه های آمریکا و رژیم اسراییل و روسیه در باکو و ساختمان شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان و بانک ملی این کشور، حذف فیزیکی رهبران دولتی و جامعه مدنی جمهوری آذربایجان شده بودند . این گروه در 13 ژوئیه سال 2005 میلادی دستگیر شده اند . همچنین در ماه آوریل سال 2006 میلادی 16 عضو یک گروه به نام " القاعده قفقاز" به اتهام خرید و فروش و نگهداری سلاح به زندان ابد محکوم شدند . این گروه متشکل از شهروندان جمهوری آذربایجان ، ترکیه ، روسیه و یمن بودند که در دره پانکیسی در گرجستان آموزش های نظامی دیده بودند .

در ماه اکتبر سال 2007 میلادی دولت باکو ادعا کرد ، یک توطئه تروریستی پیچیده علیه سفرای کشور های آمریکا و انگلیس و نیز سازمانهای دولتی را خنثی کرده است . یکی از تروریستها را کشته و تعداد دیگری را هم دستگیر کرده است . این گروه وهابی از طریق افرادی که در ارتش جمهوری آذربایجان نفوذ داشتند ، 20 نارنجک ، مسلسل ، تفنگ و دیگر ادوات نظامی را برای حمله برنامه ریزی شده به سفارتهای آمریکا و انگلیس به سرقت برده بودند .

ابعاد مهمی از فعالیتهای سازمان القاعده در جمهوری آذربایجان در سال 1998 میلادی در جریان حمله به سفارت خانه های آمریکا در دارالسلام تانزانیا و نایروبی کنیا - که با فکسی ارسال شده از باکو انجام شده بود - مشخص شد . پس از افشای این موضوع ، دولت باکو با آمریکا در به اصطلاح عملیات مبارزه با تروریسیم همراه شد . تعدادی از اعضای جماعت اسلامی نزدیک به القاعده در این کشور دستگیر شده و به دولت مصر تحویل داده شدند . یکی دیگر از اعضای القاعده به نام " ابوعطیه " در باکو بازداشت و در پی آن حاکمیت جمهوری آذربایجان موفق به ردیابی عده ای دیگر از این عناصر در خاک خود شد .

جیش الله نیز یک گروهک افراطی وهابی است که ، فعالیت خود را از اواخر دهه نود میلادی در جمهوری آذربایجان آغاز کرد . شماری از فعالان این گروه وهابی - که در سال 1999 میلادی توسط نهادهای امنیتی جمهوری آذربایجان دستگیر شدند ، به انجام چند عملیات خرابکارانه ازجمله حمله به یک معبد کریشنا و دفتر بانک بازسازی و توسعه اروپا در باکو در سالهای قبل اعتراف کردند . گمان می رود همین گروه برای حمله به سفارت آمریکا نیز نقشه کشیده بود که موفق به انجام آن نشد . جیش الله به وسیله " مبارز علی اف " - که یک افسر جدا شده از وزارت کشور بود - در جمهوری آذربایجان بنیان گذاری شد . وی با این حرکت قصد داشت وهابی گری را هر چه بیشتر در جمهوری آذربایجان گسترش دهد . این فرد در سال 2000 بازداشت و به حبس ابد محکوم شد. اما بجز اقدامات مقطعی در بازداشت برخی از عناصر وهابی در جمهوری آذربایجان ، حرکت ریشه کن کننده ای علیه وهابیت مشاهده نمی شود و همچنان مهره های اصلی وهابی ها در جمهوری آذربایجان با حمایت های عربستان سعودی ، آزادانه به فعالیت خود ادامه می دهند.