IRIB World Service

در قسمت دوم مجموعه برنامه ی، تهدیدات بیولوژیک، رویکرد روسیه و امریکا درباره سلاح های بیولوژیکی، بررسی خواهد شد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 فدراسیون روسیه تجهیزات و سلاح های کشتار جمعی شوروی را در اختیار گرفت. روسیه در گام اول توافق نامه کنترل تسلیحات را به اجرا در آورده و در «برنامه کاهش و محدود سازی تسلیحات راهبردی» شرکت کرد که طی آن بخشی از زرادخانه های خود را کاهش داد. تعداد موجودی های تسلیحات هسته ای روسیه شفاف تر شده و در حال حاضر پروژه نوسازی و بازسازی زرادخانه های این کشور در جریان است. در حوزه هسته ای برنامه تسلیحات هسته ای اتحاد جماهیر شوروی از زمان جنگ جهانی دوم آغاز شد و آزمایش موفقیت آمیز هسته ای این کشور در سال 1949 انجام گرفت. روسیه عضو معاهدهNPT  است اما کشوری است که ذخایر سلاح های هسته ای گسترده ای دارد. در حوزه بیولوژیکی اتحاد جماهیر شوروی برنامه ویروسی و مخرب خود با «عوامل بیولوژیکی» را در سال 1920 تا 1928 دنبال کرده است. اما در سال 1972 به کنوانسیون منع تسلیحات بیولوژیکی پیوسته و در سال 1975 آن را تصویب کرده است. روسیه صریحا در سال 1992 به دنبال کردن برنامه های مخرب تهاجمی و ضد تهاجمی تسلیحات بیولوژیکی اذعان کرد.

 اتحاد جماهیر شوروی در طول جنگ سرد بزرگترین زرادخانه سلاح های شیمیایی در جهان را در اختیار داشته است. در این زرادخانه به صورت گسترده بمب ها و موشک های حاوی مواد خفه کننده فسژن، مواد تاول زا، خردل، و عوامل عصبی تولید شده است. مسکو همچنین در طرح تحقیقاتی خود با هدف بالابردن اثر مخرب سلاح های شیمیایی، به موفقیت هایی رسیده و توانسته است قدرت گازهای عصبی شیمیایی را تا 5 برابر افزایش دهد. هرچند که فعالیتهای روسیه در مورد سلاحهای بیولوژیک غیرشفاف و تردیدآمیز است با اینحال وزرات دفاع روسیه  تحولات مربوط به این موضوع را با حساسیت دنبال می کند. بطوریکه در پی شیوع ویروس کووید 19 در چین و گسترش سریع آن در بسیاری از کشورها، وزارت دفاع روسیه، با انتشار بیانیه‌ ای اعلام کرد که پنتاگون آزمایشگاه‌ های مربوط به تسلیحات بیولوژیکی را در کشور گرجستان و در مرز با روسیه  ساخته که تهدیدی برای مسکو و پکن محسوب می‌شوند.

مقامات روسیه معتقدند آزمایشگاه‌های بیولوژیک امریکا در گرجستان و در نزدیکی مرز روسیه که زیر پوشش فعالیت‌ های بشردوستانه کار می‌کنند، ناقض قواعد و کنوانسیون‌ های بین المللی هستند. نگرانی‌های روسیه در مورد اقدامات آمریکا که در خاک گرجستان و با نقض قواعد بینالمللی و نقض پیمان‌های بیولوژیک انجام می‌شوند، پس از تجزیه و تحلیل داده‌ هایی که وزیر اطلاعات پیشین گرجستان در اختیار مسکو گذاشت، تایید شد. این اطلاعات تایید می‌کنند که بیماری همه گیری طاعون آفریقا که در ۱۰ سال گذشته در مناطق مرزی روسیه با گرجستان شیوع یافته، توسط آزمایشگاه‌ های آمریکایی منتشر شده و ضرر و زیان مستقیم و غیرمستقیم ۵۵ میلیارد دلاری علیه روسیه در پی داشته است.

در بیانیه وزارت دفاع روسیه آمده است: «آمریکا در تلاش است با دور زدن برخی از مفاد پیمان منع استفاده از سلاح‌ های میکروبی و شیمیایی، توان بیولوژیک و شیمیایی خود را در پوشش تحقیقات مسالمت آمیز تقویت کند.»

در دوره جنگ جهانی دوم کشورهایی همچون امریکا، فرانسه، انگلستان و ژاپن برنامه گسترده تسلیحات بیولوژیک داشتند. در آن مقطع و در سال 1941 وزیر جنگ امریکا از رئیس جمهور درخواست تاسیس «آکادمی ملی علوم برای تحقیقات ملی در خصوص تسلیحات بیولوژیک» را ارائه کرد. برنامه سلاح های بیولوژیک ایالات متحده با دستور فرانکلین روزولت در سال 1943 آغاز شده است، پس از پایان جنگ جهانی دوم برنامه بیولوژیکی آمریکا بر پایه فعالیت نظامی قرار گرفت و تولید عوامل بیولوژیکی از سطح موسسات به سطح آزمایشگاه های نظامی رفت. تا سال 1950 تاسیسات مهم سلاح های زیستی و بیولوژیکی ایالات متحده در کمپ دیتریک (detrick) در مریلند تحت نظارت بخش تحقیقات و مهندسی نیروی شیمیایی ارتش ایالات متحده واقع بود.

پس از سال 1950 برنامه های تولید تسلیحات بیولوژیک ایالات متحده ادامه یافت تا جایی که در سال 1969 دانشگاه هاروارد طی تحقیقی اعلام کرد برنامه تولید تسلیحات بیولوژیک نمی تواند به نفع امنیت ملی ایالات متحده باشد زیرا امکان مشابه را برای رقیبان فراهم می کند. پس از فشار افکار عمومی و انتشار گزارش فعالیت های مخرب بیولوژیکی ایالات متحده، سرانجام دولت نیکسون، مجبور شد برنامه تولید تسلیحات بیولوژیک را در ظاهر متوقف و «کنوانسیون سلاح های بیولوژیکی و سموم» را در سال 1972 امضا کند. امریکا از زمان آغاز برنامه تسلیحات بیولوژیکی درسال 1943 تا پایان جنگ جهانی دوم امریکا، صدها میلیون دلار برای تسلیحات بیولوژیکی بویژه در حوزه تحقیق و توسعه هزینه کرد. در زمان اعلام توقف ظاهری برنامه تولید تسلیحات بیولوژیکی در دوره نیکسون، برآورد بودجه سالانه این حوزه حدود 300 میلیون دلار بوده است.

بر اساس اطلاعات دو کتاب «کره، جنگ ناشناخته» و «ایالات متحده و جنگ بیولوژیک» که مربوط به اسرار جنگ سرد است، تحقیقات زیادی در خصوص فعالیت های مخرب بیولوژیکی ایالات متحده در جنگ کره به انجام رسیده است. این تحقیقات، استفاده واشنگتن از سلاح های بیولوژیک در سال 1952 را تایید می کنند. همچنین اسناد و مدارک مختلفی در خصوص استفاده واشنگتن از عوامل مخرب بیولوژیکی علیه کوبا وجود دارد، بر اساس اظهارات نوام چامسکی نظریه پرداز امریکایی، ایالات متحده، سلاح های بیولوژیک را علیه ملت کوبا به کار گرفته است. در سال 1962 ماموران سرویس اطلاعاتی سیا، محموله قندهای صادراتی به کوبا را آلوده کرده و همچنین پروژه ای برای آلوده سازی بوقلمون های کوبا به بیماری «نیوکاستلNewcastle» اجرا کردند. در سال 1971 دولت کوبا پس از شیوع تب خوکی آفریقایی در غرب این کشور، ایالات متحده را به عنوان مسئول این بحران بیولوژیکی اعلام کرد و واشنگتن را به حمله بیولوژیکی علیه کوبا متهم کرد.

 می توان گفت نقش قدرت های بزرگ در شکل گیری فرآیند استفاده مخرب از ابزارهای بیولوژیک بسیار برجسته و پررنگ است. استفاده از ابزار بیولوژیک برای بهره برداری نظامی از دیرباز وجود داشته اما روند توسعه این ابزار توسط قدرت های بزرگ بویژه پس از جنگ جهانی دوم، به شکل امروزی و گسترده آغاز شده است. در حال حاضر اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد بیشترین تکنولوژی و تجهیزات بیولوژیک را در اختیار دارند. ایالات متحده آمریکا برنامه بسیار گسترده ای در خصوص تولید و استفاده از سلاح های بیولوژیک داشته و همانطور که ذکر شد واشنگتن در جنگ های کره و کوبا و همچنین جنگ اول و دوم خلیج فارس به شکل گسترده از تسلیحات بیولوژیک استفاده کرده است.

هر چند طبق دستور نیکسون در دهه 1970 ، در ظاهر آمریکا پایان برنامه مخرب بیولوژیکی خود را اعلام می کند اما به نظر می رسد در حال حاضر نیز به اشکال دیگر در حال استفاده از عوامل بیولوژیک است و این امر از دید سایر کشورها پنهان نمانده است. به عنوان مثال در گزارش وزارت دفاع روسیه در فوریه 2020م آمده است: «آمریکا چندین نفر از شهروندان روسی را در ۳۰ آزمایشگاه  نظامی تحت آزمایش قرار داده است تا از آنها برای ساخت سلاح بیولوژیک در نزدیک مرز‌های روسیه استفاده کند. اسناد  و مدارک مربوط به مرکز لوگار آمریکا در گرجستان نیز نشان می‌دهد که برخی از پهپاد‌های امریکایی ناقل حشرات حامل میکروب بوده اند.»

اگرچه هنور در سطح جهانی، این موضوع که کرونا یک سلاح یا ابزار بیولوژیکی دست ساز بشرمی باشد، اثبات نشده است، اما در روسیه و برخی از کشورها؛ سیاستمداران و دانشمندان علوم زیستی معتقدند که ویروس کرونا ، سلاح بیولوژیکی امریکاست که از درون آزمایشگاه‌های نظامی امریکایی منتشر شده است. در این راستا ، ولادیمیر ژیرینفسکی، نایب‌رییس دومای روسیه، امریکا را عامل اصلی انتشار ویروس کرونا دانسته و گفت: امریکا مقصر اصلی انتشار ویروس کرونا در جهان است، واشنگتن از نظر اقتصادی هراس دارد که نتوانند بر چین غلبه کنند یا حداقل هم‌سطح آنان باشند. این کشور در ساخت سلاح‌های بیولوژیکی فعال است.

به طور کلی، شیوع کرونا با توجه به وضعیتِ روابط آمریکا با چین و همچنین برهه زمانی که این ویروس شیوع پیدا کرده، تا حد زیادی تقویت کننده این نظر است که کرونا را می توان سلاح بیولوژیک آمریکا دانست. ردپای حمله بیولوژیک امریکا علیه چین را می توان در سالهای پیش تر نیز جستجو کرد. چنانچه وزارت خارجه چین در سال 2019، با صدور بیانیه‌ای از آمریکا خواسته بود تا در مورد زباله‌ های زیستی مدفون در کنسولگری آمریکا در شهر «ووهان» که توسط نیرو‌های امنیتی چین کشف شد، توضیح بدهد. دولت چین اعلام کرد هشت ظرف حاوی برچسب‌های بیولوژیک که با دو لایه برزنتی پوشانده و در عمق یک و نیم متری زمین که در این کنسولگری دفن شده بودند، پیدا کرده است. 

بررسی دقیق جنگ­‌های بیولوژیکی، انواع آن و تکنیک­‌های آنها به‌دلایل متعددی به سختی امکان­‌پذیر است. ازجمله دلایل این دشواری می توان به عدم ثبت دقیق وقایع، روشن نبودن عامدانه بودن یا نبودن رویدادهای مربوط به بیماری‌های فراگیر، سوگیری یا نقص گزارش­‌ها و یا مخفی کردن مدارک آن توسط دولت­‌ها اشاره کرد. اما آنچه مسلم است اینکه چنانچه اشاره شد بویژه پس از جنگ جهانی دوم، قدرت های بزرگ خصوصا امریکا و دیگر اعضای شورای امنیت، علیرغم ادعای پایبندی به «کنوانسیون منع تسلیحات بیولوژیکی و سموم»، آزمایش های نظامی و بیولوژیکی خود را توسعه داد و امنیت جهانی را با مخاطره مواجه ساخته اند.