IRIB World Service

منطقه قفقاز جنوبی بویژه جمهوری آذربایجان از جمله مناطق موردنظر فرقه های ضاله و گروه های تروریستی به منظور گسترش فعالیت تکفیری ها محسوب می شود .

این مقاله بر اساس پژوهشی از واحد پژوهش های کاربردی معاونت برون مرزی تهیه شده است .

منطقه قفقاز جنوبی بویژه جمهوری آذربایجان از جمله مناطق موردنظر فرقه های ضاله و گروه های تروریستی به منظور گسترش فعالیت تکفیری ها محسوب می شود . به همین دلیل ، محافل سیاسی و دینی در منطقه تحقیق پیرامون این موضوع را در دستور کار قرار داده اند . در عین حال ، فرقه های ضاله ، به منظور رشد و گسترش فعالیت های خود در این منطقه ، همه مساعی خود را به کار گرفته اند تا ضمن جذب پایگاه های مردمی از هر طریق غیراخلاقی ، برای فعالیت های پیروان مذهب شیعه جعفری مانع تراشی کنند .

 در قسمت اول این مقاله ، بخشی از واقعیت های موجود در ارتباط با تاریخ مذهب شیعه دوازده امامی در منطقه قفقاز و چگونگی فعالیت های وهابی ها در این منطقه بررسی می شود . در این میان ، جمهوری آذربایجان به عنوان سردمدار مذهب شیعه جعفری در مناطق قفقاز و آسیای مرکزی به طور بی سابقه ای مورد هجمه گروه های وهابی قرار گرفته است .

بر اساس تحقیقاتی که در زمینه ادیان و مذاهب موجود در جمهوری آذربایجان انجام شده است ، تا زمان فروپاشی شوروی ، در جمهوری آذربایجان جریان وهابی وجود نداشته است . مقابله نظام سلطه کمونیستی شوروی با ادیان و مذاهب علی الخصوص مذهب شیعه و تلاش برای سرکوب و نابودی کامل دین توسط این نظام حکومتی سلطه گر ، موجب شده است که آمار دقیق و صحیحی از پیروان ادیان و مذاهب در جمهوری آذربایجان موجود نباشد .

اما ، بطور کلی در جمع بندی آمار پراکنده مربوط به پیروان ادیان و مذاهب در جمهوری و در نظر گرفتن واقعیت های مشهود در این کشور ، می توان گفت : دستکم 98 درصد از مردم جمهوری آذربایجان را مسلمانان تشکیل می دهند که در این میان ، بیش از 85 درصد از آن ها پیرو مذهب شیعه هستند . این در حالی است علاوه بر شیعیان ، در جمهوری آذربایجان اهل تسنن از مذاهب حنفی و شافعی و نیز طریقت های صوفی زندگی می کنند . با وجود این ، در هیچ دوره تاریخی جریان وهابی در جمهوری آذربایجان موجود و فعال نبوده است .

اما ، از اواخر عمر نظام متمرکز تصمیم گیری شوروی و بخصوص از اوایل دوران استقلال جمهوری آذربایجان در سال 1991 میلادی ، جریان وهابی - که در جمهوری آذربایجان خود را سلفی می خواند - به طور تصنعی و با هزینه های هنگفتی که از سوی برخی دولت های مرتجع عربی بویژه عربستان سعودی ، کویت ، امارات متحده عربی ، قطر و نیز مصر در این منطقه به عمل آمده است ، جمهوری آذربایجان مورد هجمه این جریان ضد اسلامی قرار گرفته است . مشخصا" عربستان سعودی در پوشش امضای توافق نامه همکاری در زمینه های امور دینی با سیاستمدران حاکم بر باکو و نیز جلب همکاری نهادهای فعال وابسته به حاکمیت باکو نظیر اداره روحانیت مسلمانان قفقاز وکمیته دولتی اموردینی جمهوری آذربایجان، توانسته است به حمایت از جریان وهابیت در این کشور پوشش قانونی بدهد .

با وجود این شکی نیست که ، حتی پیش از ایجاد این پوشش به ظاهر قانونی ، شمار زیادی از فرزندان خانواده هایی - که در خلأ ناشی ازفروپاشی شوروی برای احیای ریشه های دینی خود تلاش می کردند - در اوایل استقلال جمهوری آذربایجان از سوی دانشگاه بین المللی اسلامی مدینه - که مرکز اصلی تربیت طلاب و مبلغان وهابیت محسوب می شود - جذب و تربیت شدند . از چهره های شاخص این جریان که در حال حاضر در عرصه تبلیغات مذهبی در جمهوری آذربایجان فعال هستند - می توان به قامت سلیمان اف ، علیخان موسی اف ، ویسل عروج اف ، سهراب شیخعلی اف ، ثامن محمداف اشاره کرد . این افراد در عرصه شبکه جهانی اینترنت و فضای مجازی و شبکه های اجتماعی در تبلیغ آموزه های وهابیت فعالیت می کنند .

در مورد تعداد جمعیت وهابی های شکل گرفته در جمهوری آذربایجان ، آمار دقیقی در دست نیست . اما طی سال های گذشته ، رسانه های باکو از وجود 15 هزار نفر تا 65 هزار نفر در جمهوری آذربایجان گزارش هایی منتشر کرده اند . مشاهدات میدانی تجمعات وهابی ها در مسجد موسوم به ابوبکر در باکو (که در حال حاضر تعطیل می باشد) و نیز تجمعاتی که وهابی ها طی سال های گذشته در روزهای جمعه در روستای " قاراچوخور" در حومه پایتخت حضور می یابند و همچنین با لحاظ کردن جمعیت وهابی ها در سایر مناطق می توان گفت ، جمعیت چند ده هزار نفری از وهابی ها در جمهوری آذربایجان شکل گرفته است .

آگاهان مطبوعاتی و فعالان رسانه ای و سیاسی در باکو معتقدند که ، وهابی ها در جمهوری آذربایجان به خاطر حمایت هایی مالی و سیاسی که از سوی پادشاهی عربستان سعودی از این جریان صورت می گیرد و همکاری و همراهی که دولت باکو در ارتباط با صدور مجوزهای فعالیت های اقتصادی و تجاری برای آنها در این کشور دارد ، از امکانات مالی موثری برخوردار شده اند . در عین حال ، به علت زیر زمینی عمل کردن وهابی ها ، کسب اطلاعات آماری دقیق از وضعیت مالی وهابی ها در جمهوری آذربایجان تقریبا" غیرممکن است . ضمن آن که ، حاکمیت باکو نیز به دلیل روابط بسیار نزدیک و صمیمانه ای که با پادشاهی سعودی برقرار کرده است ، تمایلی به افشا و اعلام شرایط و امکانات فراهم شده برای وهابی ها در جمهوری آذربایجان ندارد .

اما ، مشاهدات میدانی در بازارهای جمهوری آذربایجان و مشاهده مغازه دارانی که با ریش های انبوه و شلوارهای کوتاه در غرفه های بازارهای مهم جمهوری آذربایجان مشغول فعالیت هستند ، می توان دریافت که جریان وهابی شکل داده شده توسط عربستان سعودی در جمهوری آذربایجان از توان مالی قابل ملاحظه ای برخوردار شده است . گفته می شود ، وهابی ها در زمینه فعالیت اقتصادی در جمهوری آذربایجان به صورت شبکه ای عمل می کنند و هر وهابی با کالاها و پول هایی که از شیوخ عرب دریافت می کند ، موظف است برای بستگان و آشنایان خود شغل ایجاد کند . در حقیقت ، باید گفت : تنها طبقه ای که در جمهوری آذربایجان که از اکثریت مردمش با معضل بیکاری مواجه نیست ، وهابی ها هستند .

با توجه به تمکن مالی وهابی ها ، نفوذ سرطانی این جریان در ارکان اجتماع جمهوری آذربایجان درحال افزایش هستند . گفته می شود جریان وهابییت توانسته است در میان برخی از مقام های عالیرتبه دولتی ، نمایندگان مجلس و فعالان رسانه ای در جمهوری آذربایجان عضوگیری کند . در حالی که ، این دسته از اعضاء دارای ظاهر وهابی نیستند ، اما از منافع و خواسته های مراکز وهابیت بخصوص پادشاهی عربستان سعودی در جمهوری آذربایجان حمایت و حراست می کنند .

در میان مقام های دولت باکو می توان به کمال الدین حیدراف وزیر حالت های فوق العاده جمهوری آذربایجان اشاره کرد که ، روابط کاملا" ویژه و آشکاری با شیوخ اماراتی برقرار کرده است . گرچه نمی توان این دسته از شخصیت های سیاسی جمهوری آذربایجان را به لحاظ مذهبی وهابی محسوب کرد ، اما این دسته از افراد به لحاظ سیاسی با رژیم وهابی عربستان سعودی همکاری تنگاتنگی دارند .

با توجه به این که در برخی از مناطق شمالی جمهوری آذربایجان عمدتا" اسکان جمعیت اهل تسنن بیش از شیعیان است ، به طور ویژه این مناطق مورد طمع جریان وهابیت قرار دارد . طی سال های گذشته ، وزارت کشور و وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان بارها از حملات گروه وهابی موسوم به " برادران جنگل " به اماکن عمومی و همچنین سرقت از فروشگاه ها و مراکز تبدیل ارز در این منطقه خبر داده و دستگیری برخی از اعضای سازمان برادران جنگل در شمال جمهوری آذربایجان را اعلام کرده اند . علاوه بر شمال جمهوری آذربایجان - که به لحاظ همجواری با داغستان روسیه نیز منطقه مساعدی برای فعالیت جریان های خطرناک وهابی محسوب می شود - شهر سومقائیت و نیز شهر باکو پایتخت جمهوری آذربایجان از مناطق اصلی فعالیت جریان های وهابی است . جریان وهابیت در جمهوری آذربایجان به میزان زیادی زیرزمینی عمل کرده است .

جریان خطرناک وهابیت ، ازشیوه های منافقانه ای به منظور پنهان کردن مخاطرات خود برای جمهوری آذربایجان استفاده می کند . با وجود این ، آغاز جننگ تکفیریها علیه سوریه و عراق ، عامل مهمی برای آشکار شدن ماهیت این جریان در جمهوری آذربایجان بوده است . گفته می شود ، نزدیک به چهارصد الی هزار نفر از وهابی های جمهوری آذربایجان به سوریه اعزام شده اند که به علت پر تعداد بودن وهابی های اعزامی ازاین کشور برای جنگ با دولت قانونی بشار اسد ، " جمعیت آذری " تکفیریها  در سوریه تشکیل شده است .

تاکنون (سپتامبر2015) حدود 30 نفر از وهابی های اعزام شده به سوریه پس از بازگشت به جمهوری آذربایجان بازداشت و محاکمه شده اند . با وجود این ، این نگرانی در جمهوری آذربایجان وجود دارد که با بازگشت شمار بیشتری از وهابی های آذری زبان - که حاکمیت باکو پیرامون هویت بسیاری از آن ها اطلاعی ندارد - مخاطرات بزرگی پیش روی حاکمیت و جامعه مسلمان جمهوری آذربایجان قرار دارد . برخی از دولت های عربی مرتجع از عاملان حمایت از جریان وهابی یا تکفیری در جمهوری آذربایجان هستند .

در این میان ، ترکیه نیز برای نفوذ مذهبی خود در جمهوری آذربایجان جریان نورچی را در این کشور شکل داده است . بدیهی است که ، جریان نورچی نیز به عامل خطرناکی در این کشور حوزه قفقازجنوبی تبدیل شده است . به طوری که ، در مقاطع خاصی موضوع احتمال کودتای نورچی ها در جمهوری آذربایجان و به دست گرفتن حکومت در باکو ، حالت جدی به خود گرفته است . ترکیه و نورچی های هدایت شده از سوی دولت آنکارا بخصوص پس از آغاز معادلات منطقه ای جدیدی - که جنگ علیه سوریه و عراق مهمترین جلوه آن طی سال های اخیر بوده است - همکاری با وهابی ها را در دستورکار قرار داده اند . شکی نیست که ، این همکاری ها و بهره گیری از وهابی های جمهوری آذربایجان برای اجرای سیاست های سلطه گرانه ، بخشی از سیاست رژیم صهیونیستی ، آمریکا و انگلیس برای در اختیار گرفتن ابتکار عمل در منطقه است.